Επιστροφή κλεμμένου πίνακα Γάλλου ιμπρεσιονιστή ζωγράφου

Το έργο του Ντεγκά «Πλύστρες με πονόδοντο»

Ένα κλεμμένο αριστούργημα του Γάλλου ιμπρεσιονιστή ζωγράφου, Εντγκάρ Ντεγκάς, επιστράφηκε επίσημα στη Γαλλία την Παρασκευή, στη Νέα Υόρκη. Ο πίνακας παραδόθηκε στην κατοικία του Γάλλου πρέσβη, αφού προηγουμένως είχε εντοπιστεί σε δημοπρασία σε οίκο της πόλης.

Το μικρών διαστάσεων καλλιτέχνημα, ολοκληρώθηκε από το δημιουργό του, ανάμεσα στα 1870 και 1872, εμφανίστηκε δε σε δημοπρασία του Σόθμπις 37 χρόνια μετά την κλοπή του από το Μουσείο Μαλρώ, στη Χάβρη της Νορμανδίας.

Το έργο απεικονίζει τα κεφάλια δύο γυναικών και είναι γνωστό στα Αγγλικά με τον τίτλο «Πλύστρες με πονόδοντο» . Εκτιμάται ότι η αξία του κυμαίνεται ανάμεσα στις 350 με 450.ΟΟΟ δολάρια.

Ο Διευθυντής του γραφείου Εποπτείας Μετανάστευσης και Τελωνείων, Τζόν Μόρτον, κατά την τελετή παράδοσης δήλωσε, ότι είναι τιμή για την υπηρεσία να επιστρέφει αυτόν τον πίνακα, που δικαιωματικά ανήκει στο λαό της Γαλλίας και αντανακλά την πλούσια παράδοση και την ιστορία του.

Ο Μόρτον σημείωσε το γεγονός ότι ο καλλιτέχνης πέρασε περίπου έναν χρόνο στη Νέα Ορλεάνη, ζωγραφίζοντας στιγμιότυπα από Αμερικάνους που επέστρεφαν από τη δουλειά τους.

Οι αρχές ανακάλυψαν το έργο μετά την ταυτοποίησή του από την Ιντερπόλ, που τον εντόπισε σε κατάλογο δημοπρασίας των Σόθμπις, τον περασμένο Οκτώβριο. Ο πίνακας είχε βγει προς πώληση από ένα γνωστό χειρουργό της Νέας Υόρκης, τον Ρόναλντ Γκρέσαμελ. που υποστηρίζει ότι τον παρέλαβε από τον πατέρα του.

Και ο φερόμενος ως ιδιοκτήτης και ο οίκος Σόθμπις τον επέστρεψαν χωρίς αντιρρήσεις, μόλις πληροφορήθηκαν την κλοπή του πριν από δεκαετίες, όπως ανακοίνωσε ο Μόρτον. Οι Γαλλικές αρχές δεν έχουν ακόμα αποφασίσει που θα τον φυλάξουν, μέχρι τον επαναπατρισμό του.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Οι καμβάδες που τραγουδούν

• «Τρόμος και ρομάντζο σε έναν άλλον πλανήτη». Δεν ξέρω πώς σας φαίνεται ο συγκεκριμένος τίτλος της σειράς με τα νέα έργα του ζωγράφου Στέφανου Ρόκου.

 

 

«Είναι ένας pop τίτλος», λέει ο ίδιος. «Η σειρά πραγματεύεται τη συνύπαρξη της φωτεινής και της σκοτεινής πλευράς των πραγμάτων. Αυτές οι ζωγραφιές αποτελούν καθημερινές εικόνες με κάτι το απόκοσμο. Σαν να είναι, αλλά και την ίδια ώρα να μην είναι, αληθινές. Προσπαθώ να συγκεντρώσω ίσες δόσεις ομορφιάς, αγωνίας, ερωτισμού, επιθετικότητας και χιούμορ». 

Οι ζωγραφιές αποτέλεσαν την αφορμή και για ένα cd με αντίστοιχο τίτλο, το «Horror & Romance on Another Planet». Κυκλοφορεί σε μια εξαιρετική έκδοση 1.700 αριθμημένων αντιτύπων, περιέχει ένα ένθετο βιβλιαράκι και 18 τραγούδια ισάριθμων μουσικών που εμπνεύστηκαν από τα έργα του Στέφανου Ρόκου. Συμμετέχουν οι Ελληνες Bokomolech, Μανώλης Αγγελάκης, Κόρε Υδρο, Interstellar Overdrive, Φοίβος Δεληβοριάς, Αρλέτα, Sigmatropic και The Last Drive, οι Βέλγοι Zita Swoon, Rudy Trouve, Maxon Blewitt, S.W.Α.Ν. και Nunee & The Sad Beeds, η Αμερικανοαγγλίδα Piney Gir, οι Φινλανδοί Beautiful People με την Αμερικανίδα Carla Torgerson, οι Αμερικανοί Bobby Conn και The Fiery Furnaces και η Καναδέζα Krista Muir. 

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Στέφανος Ρόκος εντάσσει τη μουσική στο έργο του. Στην παλαιότερη έκθεση «Θόρυβος και χρήσιμα αντικείμενα» οι Interstellar Overdrive συνέθεσαν το soundtrack που διετίθετο δωρεάν μαζί με τον κατάλογο. Στο interactive installation με τον τίτλο «Imago Dixit» συνεργάστηκε με τον μουσικό Ορέστη Καραμανλή. Και φυσικά έχουν προηγηθεί αρκετά εξώφυλλα δίσκων, διοργανώσεις συναυλιών με την ομάδα του, τον Κορμοράνο κ.ά. 

«Δεν είμαι μουσικός, αλλά η μουσική είναι μέρος της ζωής μου. Ακούω συνεχώς καινούργια και παλιά πράγματα που με επηρεάζουν πολύ. Διατηρώ μια αυθόρμητη, σχεδόν αφελή σχέση με τη μουσική, η οποία στηρίζεται στο συναίσθημα και όχι στη γνώση. Με βοηθάει να συγκεντρώνομαι, να διαλέγω τα χρώματα και να ζωντανεύω τη γραμμή μου. Αισθάνομαι εκείνη τη στιγμή ότι ανοίγει το μυαλό μου και ότι η εικόνα που φτιάχνω έχει ήχο. Είναι το τραγούδι που θα έγραφα αν ήμουν μουσικός».

Ποιος είναι ο τρόμος και ποιο το ρομάντζο;

«Είναι η προσωπική αναζήτηση του καθενός, οι σκέψεις και η αγωνία για κάτι απροσδιόριστο, για μια περιέργεια φιλοσοφικού περιεχομένου δοσμένη με χιούμορ και σασπένς».

Πώς ερμηνεύεται ο θρίαμβος και πώς η αποτυχία σε έναν καλλιτέχνη;

«Ο θρίαμβος και η αποτυχία βρίσκονται συνεχώς μαζί σε όλη τη διάρκεια της ζωής του κάθε ανθρώπου. Αυτή η ισότιμη και σχεδόν ταυτόχρονη δράση τους δημιουργεί μια λεπτή ισορροπία. Προσωπικός θρίαμβος υπάρχει μόνον αν υπάρξει προσωπική αποτυχία, και το αντίθετο. Αυτό το διάγραμμα συνεχώς αυξομειώνεται. Ο καλλιτέχνης συναντάει πολλούς μικρούς θριάμβους και αποτυχίες στη διαδρομή του, οι οποίες ερμηνεύονται σε κάθε περίπτωση μόνο βάσει των στόχων του, της προσωπικότητας και της αισθητικής του».

Τι ορίζεται ως άκρατος ρομαντισμός στη ζωγραφική;

«Ο τίτλος "εικόνες άκρατου ρομαντισμού" που επικρατεί σε αρκετά από τα έργα μου είναι ειρωνικός. Αν και δεν αποποιείται το ρομαντικό στοιχείο που υπάρχει στη δουλειά μου. Δίνει μια επιπλέον υπερβολή σε κάποιες ούτως ή άλλως υπερφορτωμένες με συναισθήματα εικόνες. Μου αρέσει αυτού του είδους ο ρομαντισμός σε όλες τις τέχνες. Κάτι σαν τους πίνακες του Bonnard, τις ταινίες της Σοφία Κόπολα ή τα τραγούδια του Morrissey». *

«Η ζωγραφική «εκκρίνει» ήχους»

Τι εμπνέει περισσότερο, η μουσική τη ζωγραφική ή το αντίθετο;

Last Drive: «Υπάρχει μια αμφίδρομη σχέση. Η μουσική εκπέμπει εικόνες που μέσα από το προσωπικό πρίσμα του δέκτη σχηματίζουν έναν καμβά. Και η ζωγραφική "εκκρίνει" ήχους από τις εικόνες. Με λίγα λόγια, η απάντηση πατάει πάνω στα προσωπικά κριτήρια του καθενός. Στατιστικά μιλώντας, μάλλον η μουσική εμπνέει τη ζωγραφική... Ουσιαστικά μιλώντας, δεν υπάρχει απάντηση σ' αυτή την ερώτηση».

Πώς ορίζεται η συγγένεια μεταξύ των τεχνών;

Piney Gir: «Ολες οι τέχνες συνδέονται από το γεγονός ότι προκειμένου να δημιουργηθεί κάτι (είτε πρόκειται για τραγούδι, πίνακα ή ένα ποίημα), πρέπει να υπάρχει πρόσβαση σ' ένα υποσυνείδητο δημιουργικό ρεύμα. Το τελικό αποτέλεσμα βέβαια ποικίλλει από άνθρωπο σε άνθρωπο και η διαδικασία είναι διαφορετική ανάλογα με την κάθε προσωπικότητα. Η αληθινή τέχνη προέρχεται από την ειλικρίνεια του μυαλού και της καρδιάς και αποτελεί μια μοναδική έκφραση του πραγματικού μας εαυτού. Μερικές φορές είναι σκοτεινή, άλλες πιο χαρούμενη και αισιόδοξη. Οταν όμως είναι ειλικρινής, εμπεριέχει μια μαγική ποιότητα που παρασύρει τους ανθρώπους. Μπορεί να λειτουργήσει σαν καθρέφτης για σκέψεις και συναισθήματα των οποίων την ύπαρξη αγνοούσαμε. Γι' αυτό και το "Horror And Romance On Another Planet" μοιάζει σπέσιαλ. Οι δημιουργικοί άνθρωποι πρέπει να συνδυάζουν διαφορετικές μεταξύ τους τέχνες πιο συχνά».

Πόσο σας ενέπνευσε και πόσο σας περιόρισε το συγκεκριμένο έργο του Στέφανου Ρόκου;

Krista Muir: «Θαυμάζω το έργο του από την πρώτη στιγμή που είδα την έκθεσή του "Θόρυβος και χρήσιμα αντικείμενα", το 2005. Οι ερμηνείες των πραγματικά εμπνευσμένων δημιουργιών είναι ατελείωτες και αποτέλεσαν τη δική μου έμπνευση για το τραγούδι "Between Atoms". Οι ζωγραφιές του Στέφανου μού τραγουδούν σε προσωπικό επίπεδο. Εμοιαζε λοιπόν σαν το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο να απαντήσω κι εγώ με ένα τραγούδι».

• Ελευθεροτυπία, Τετάρτη 19 Ιανουαρίου 2011 

Κατέστρεψαν τον Θεόφιλο

• Του ΣΤΡΑΤΗ ΜΠΑΛΑΣΚΑ, Ελευθεροτυπία, Πέμπτη 20 Ιανουαρίου 2011

• Χρώματα που έχουν ξεθωριάσει, σε πίνακες που αφέθηκαν εκτεθειμένοι στον ήλιο ή σκέβρωσαν από την υγρασία. Εργα που καταστρέφονται, καθώς οι καμβάδες αρχίζουν να μαδάνε. Κεραμίδια που επιτρέπουν να τρέξουν νερά μέσα στις αίθουσες, στάζοντας πάνω στα έργα τέχνης.

   

Και κοντά σε όλα αυτά, μία, όλη κι όλη, έκτακτη υπάλληλος, απλήρωτη από τον περασμένο Ιούνιο, με τη σύμβασή της να έχει λήξει ήδη από την Πρωτοχρονιά. Κι όμως εκείνη αγόγγυστα συνεχίζει να ανοίγει τις πόρτες τού κατά τα άλλα «προπύργιου του λεσβιακού πολιτισμού», του ρημαγμένου Μουσείου Θεόφιλου. Σαν κεραυνός έπεσε η πρώτη καταγγελία για την πραγματική καταστροφή των 86 πρωτότυπων έργων του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, που φιλοξενούνται στο ομώνυμο Μουσείο της Μυτιλήνης. 

Στη διάρκεια εκδήλωσης παρουσίασης του βιβλίου με τίτλο «Θεόφιλος: τα έργα του ζωγράφου στο Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης», της επίτιμης διευθύντριας του Μουσείου, αρχαιολόγου και κοινωνικής ανθρωπολόγου Γιαννούλας Καπλάνη, ο εξωτερικός συνεργάτης του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης και επιμελητής της έκδοσης, ο αρχιτέκτονας, φωτογράφος και γραφίστας Βελισάριος Βουτσάς, «ταρακούνησε» το κοινό, περιγράφοντας την κατάσταση που συνάντησε στη διάρκεια της επίσκεψής του στο Μουσείο Θεόφιλου. Οπως αποκάλυψε, τα έργα καταστράφηκαν και ήδη έχουν ξεθωριάσει. 

Οπως μάλιστα χαρακτηριστικά είπε: «Δεν χωράει δικαιολογία άγνοιας. Ακόμη και ο ταξιτζής που με μετέφερε και ο καφετζής της γειτονιάς, ήξεραν για την κατάσταση του Μουσείου». 

Το γεγονός αυτό έκανε χθες τον γενικό γραμματέα Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής Δημήτρη Χαλκιώτη, με τον προτεινόμενο πρόεδρο του υπό σύσταση Οργανισμού Παιδείας και Πολιτισμού του Δήμου Λέσβου, Κώστα Αστυρακάκη, και τη συντηρήτρια του υπουργείου Πολιτισμού, Δέσποινα Μαρσινοπούλου, να επισκεφθούν το Μουσείο. Εκεί η τελευταία έκανε μια πρώτη εκτίμηση των κινδύνων που υπάρχουν και των φθορών που έχουν ήδη υποστεί τα έργα. 

Στο Μουσείο Θεόφιλου, λοιπόν, διαπιστώθηκε η εξαφάνιση πραγματικά μεγάλου μέρους γνωστών έργων από τον ήλιο, στον οποίο εκτίθενται οι καμβάδες απροστάτευτοι. Αλλωστε, από τον ήλιο προέρχεται και ο μοναδικός φωτισμός του Μουσείου, αν εξαιρέσει κανείς κάποια φώτα οροφής! Ακόμα, τα έργα είναι εκτεθειμένα στη σκόνη από τα παράθυρα που ανοίγουν, ως μόνη μέθοδος εξαερισμού. Η υγρασία μπαίνει από παντού, ακόμα και από τα κεραμίδια που, ασυντήρητα, επιτρέπουν στα νερά της βροχής να τρέχουν πάνω στα έργα. Θέρμανση δεν υπάρχει καμία. Κάποιοι θερμοσυσσωρευτές της δεκαετίας του '80 είναι και αυτοί εκτός λειτουργίας. 

Σύμφωνα με τη συντηρήτρια κ. Μαρσινοπούλου, υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Εκρουσε, μάλιστα, τον κώδωνα του κινδύνου για το Μουσείο και τη συλλογή λέγοντας πως, στο βαθμό που η ίδια μπορεί να εκτιμήσει, υπάρχουν αρκετές φθορές και θα είναι δύσκολο «να κλείσει κανείς τα μάτια και να εφησυχάσει ή να πει "ας αφήσουμε το θέμα λίγο ακόμα"». 

Ο Δημήτρης Χαλκιώτης έθεσε πρώτη προτεραιότητα την άμεση επικοινωνία και ενημέρωση της γενικής γραμματέως του υπουργείου Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη. Κι ο κ. Αστυρακάκης σημείωσε πως «πρέπει να αναλάβουμε πρωτοβουλίες αντάξιες της μεγάλης κληρονομιάς που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε». 

Μετά απ' όλα τούτα, στο Μουσείο έμεινε και πάλι μόνη η μόνη υπάλληλος, άμισθη φύλακας μιας μεγάλης πολιτιστικής κληρονομιάς, την οποία η σύγχρονη πολιτεία αδυνατεί να προστατεύσει, έστω και στοιχειωδώς. *

• Από τον Τεριάντ, στους δημάρχους

Το Μουσείο Θεόφιλου στεγάζεται στο κτήριο που σχεδίασε και έχτισε το 1964 ο γνωστός Λέσβιος αρχιτέκτονας Γιώργος Γιανουλέλης, με έξοδα του γνωστού Μυτιληνιού τεχνοκριτικού Στρατή Ελευθεριάδη-Τεριάντ. Ο τελευταίος ήταν ο άνθρωπος που «ανακάλυψε» τον Θεόφιλο, ενθαρρύνοντάς τον τα τελευταία χρόνια της ζωής του να ζωγραφίζει σε καμβάδες. Τους περισσότερους από αυτούς ο Τεριάντ τούς παραχώρησε στο Μουσείο Θεόφιλου, ενώ κάποιους άλλους τους έβαλε σε ειδική αίθουσα με έργα του λαϊκού ζωγράφου στο άλλο μουσείο που έχτισε και δώρισε στο υπουργείο Πολιτισμού, στο Μουσείο - Βιβλιοθήκη Μοντέρνας Τέχνης Τεριάντ. Το 1965 ο Τεριάντ δώρισε το Μουσείο Θεόφιλου στο Δήμο Μυτιλήνης. Εκτοτε το μουσείο διαχειριζόταν η εκάστοτε δημοτική αρχή της Μυτιλήνης έως την κατάργηση, λόγω «Καλλικράτη», του δήμου στις 31 του περασμένου Δεκεμβρίου. Σήμερα το Μουσείο αποτελεί περιουσία του Δήμου Λέσβου και θα το διαχειρίζεται ο δημοτικός Οργανισμός Παιδείας και Πολιτισμού, όποτε αυτός ιδρυθεί.

Έργα της συλλογής Πρίντζχορν στο Μουσείο Μπενάκη

  (Φωτογραφία:  Μουσείο Μπενάκη )

---

Ενενήντα έξι έργα της παγκοσμίως γνωστής Συλλογής Prinzhorn της Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης παρουσιάζει για πρώτη φορά στην Ελλάδα η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία σε συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη.

Τα έργα είναι φιλοτεχνημένα από 18 καλλιτέχνες/ψυχικά ασθενείς, οι οποίοι την περίοδο 1939-1944 υπήρξαν θύματα του ανελέητου προγράμματος ευθανασίας των Ναζί.

Τα εγκαίνια της έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη θα τελέσει στις 20 Ιανουαρίου ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 13 Μαρτίου.

Εμπνευστής της συλλογής υπήρξε ο Χανς Πρίντζχορν (1886-1933), ψυχίατρος και ιστορικός τέχνης, ο οποίος θεωρείται σήμερα πρωτοπόρος στην ανάδειξη της σημασίας που είχε και έχει για την τέχνη η εκφραστικότητα ατόμων που πάσχουν από ψυχικά νοσήματα. 

Ο Πρίντζχορν, γοητευμένος από τις θεματικές αναζητήσεις της πολιτισμικής ανθρωπολογίας, όπως την απαρχή της καλλιτεχνικής ενόρμησης, θέλησε να προσεγγίσει τη «σχιζοφρενική αίσθηση της ύπαρξης», όπως αυτή αποτυπωνόταν στη σύγχρονή του εξπρεσιονιστική τέχνη. 

Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Πρίντζχορν συγκέντρωσε περισσότερα από 5.000 έργα από διάφορες ψυχιατρικές κλινικές και δημιούργησε μία μοναδική συλλογή στην Χαϊδελβέργη. Στο εικονογραφημένο βιβλίο που εξέδωσε το 1922, ο Πρίντζχορν όχι μόνο αποτύπωσε τη συλλογή αλλά και την ερμήνευσε, πλαισιώνοντάς την με μία κριτική εξέταση της κυρίαρχης κουλτούρας της εποχής.

Με τον τρόπο αυτό αποσυνέδεσε τα έργα των ασθενών από τη διαγνωστική ερμηνευτική σμίκρυνση της σημασίας τους και συνέβαλε αποφασιστικά στην επαναθεώρηση των δημιουργικών αυτών φαινομένων, υπογραμμίζοντας την συχνά απαράμιλλη αισθητική δεινότητα και διεισδυτικότητα ορισμένων από αυτά.

Η μείζων συμβολή του έγκειται στο ότι, προσφέροντας στην παραγκωνισμένη «τρελή» τέχνη και στους δημιουργούς της μία διαφορετική επανεκτίμηση της συνεισφοράς τους, προήγαγε αποφασιστικά τόσο την αναγνώριση της επικοινωνίας ψυχικά ασθενών με την καλλιτεχνική πρωτοπορία, όσο και την επανένταξη των ίδιων στον ευρύτερο κοινωνικό διάλογο.

Αργότερα η αναγνώριση τους θα διευρυνθεί με την Art Brut από τον Jean Dubuffet και ακολούθως την Raw Creation και την Outsider Art.

• «Αιτία Θανάτου: Ευθανασία»

Η έκθεση που θα παρουσιαστεί στην Αθήνα έχει τίτλο «Αιτία Θανάτου: Ευθανασία» και αποτελεί παράλληλα την έκφραση μιας τραγικής τομής, της φρικτότερης στιγμής στην ιστορία του 20ού αιώνα κατά της ελευθερίας της τέχνης και της κριτικής ενάντια στον εκβαρβαρισμό και την αποτελμάτωση της κοινωνίας. Πρόκειται για την προγραμματική απαίτηση του Χίτλερ να εξολοθρευτεί η «εκφυλισμένη τέχνη», όπως και να αφανισθούν μαζικά οι ασυλοποιημένοι πολίτες. Η έκθεση υπενθυμίζει τη μαζική δολοφονία ανυπεράσπιστων ατόμων στους θαλάμους αερίων που χρησιμοποιήθηκαν ήδη πριν από το Ολοκαύτωμα στα ψυχιατρικά άσυλα.

Το βιβλίο «Αιτία θανάτου: ευθανασία» (Εκδόσεις Ίνδικτος) που συνοδεύει την έκθεση περιλαμβάνει, εκτός από τον κατάλογο των εκθεμάτων, μια ιστορική παρουσίαση της «Επιχείρησης Ευθανασία», καθώς και βιογραφίες των καλλιτεχνών, με πλούσιο πρωτογενές υλικό (μαρτυρίες των ιδίων, του αμέσου περιβάλλοντος και του νοσηλευτικού προσωπικού των ψυχιατρείων). 

Κατά τη διάρκεια της έκθεσης παράλληλες συνοδευτικές εκδηλώσεις, όπως διαλέξεις και συζητήσεις ανάμεσα σε εκπροσώπους της Ψυχιατρικής και της Τέχνης, θα πραγματοποιηθούν στο Μουσείο Μπενάκη (22 Ιανουαρίου 2011) και στο Ινστιτούτο Γκέτε (11 Φεβρουαρίου 2011). Στον κινηματογράφο Τριανόν Filmcenter θα προβληθούν από 12 Φεβρουαρίου έως 19 Μαρτίου 2011 κάθε Σάββατο μεσημέρι, ταινίες σχετιζόμενες με τη θεματική της έκθεσης.

Έργα αποφοίτων της ΑΣΚΤ

Βρισκόμαστε στην αρχή μιας γενικευμένης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης η οποία προδιαγράφει με βεβαιότητα τις επικείμενες δυσκολίες αλλά και τις απώλειες που θα προκύψουν για την πλειονότητα του κόσμου, και τους ανθρώπους της τέχνης ειδικότερα. Το νέο σκληρό περιβάλλον ωστόσο, ίσως αποτελέσει και μια κάποια ευκαιρία να αποκτήσουμε μια διαφορετική συνείδηση που θα μας επιτρέψει να σκεφθούμε με ένα καθολικότερο τρόπο, για να θυμηθούμε τα λόγια του Ουμπέρτο Εκο.

«Κάθε δυσκολία που καταφέρνουμε τελικά να ξεπεράσουμε, κατανοώντας τους όρους και τα όρια ενός συστήματος που μας οδήγησε εδώ, σίγουρα δεν μας κάνει πιο πλούσιους, μας κάνει όμως πιο δυνατούς». Με αυτό το αισιόδοξο μήνυμα “κλείνουν” το εισαγωγικό κείμενο του καταλόγου που συνοδεύει την ετήσια έκθεση των αποφοίτων του Τμήματος Εικαστικών Τεχνών της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ο πρύτανης Γιώργος Χαρβαλιάς και οι αντιπρυτάνεις Πάνος Χαραλάμπους και Μανώλης Μπαμπούσης.

Η εν λόγω έκθεση θα εγκαινιαστεί αύριο (7.30 μ.μ.) στον εκθεσιακό χώρο «Νίκος Κεσσανλής» της ΑΣΚΤ (Πειραιώς 256) στο Ρέντη. Το ενδιαφέρον της είναι αυτονόητο καθώς παρουσιάζονται έργα, επισημαίνονται τάσεις και εκφραστικοί χαρακτήρες, καταγράφονται τα τελικά αποτελέσματα της εικαστικής εκπαίδευσης και της καλλιτεχνικής έρευνας που ανέπτυξαν οι απόφοιτοι στη διάρκεια των σπουδών τους. Αποτελεί κατά συνέπεια σημείο και στιγμή απολογισμού, αποτίμησης και κριτικής του έργου που επιτελείται στην ΑΣΚΤ αλλά και των αλλαγών που συντελούνται σε μια περίοδο που «το αυτονόητο της τέχνης έχει χαθεί»...

Σχολή Καλών Τεχνών: Και τα μοντέλα μέσω ΑΣΕΠ;

Ακόμη κι εκεί που δεν υπάρχει πρόβλημα πρέπει να το ... εφεύρουμε. Αυτό το σλόγκαν φαίνεται πως κυριαρχεί από τη στιγμή που ξέσπασε η κρίση, λειτουργώντας άλλοτε ως ανάγκη και αρκετά συχνά ως πρόσχημα. Το είδαμε στα καθ' ημάς στο συγκρότημα Αλαφούζου με την οριζόντια μείωση μισθών, το είδαμε στη "Νεογάλ" και σειρά άλλων εταιρειών που αθόρυβα και προσχηματικά περικόπτουν χωρίς συστολή μισθούς και εργαζόμενους. Δεν περιμέναμε όμως ότι και η Σχολή Καλών Τεχνών (μια σχολή υψηλού πνευματικού κύρους που -κατά τις φήμες- έχει χρήματα θα "αποδεχόταν" την προσαρμογή στις νέες συνθήκες οικονομικής κρίσης, μειώνοντας τον αριθμό των μοντέλων της από 36 σε 28! Δέχθηκε δηλαδή την περικοπή οχτώ μισθών - κι αυτών όχι ολόκληρων- διότι τα μοντέλα ως ωρομίσθια δεν θεωρούνται εργαζόμενοι "φουλ τάιμ".

Η απορία είναι απλή: δεν υπήρχαν άλλα πιο ελαστικά κονδύλια στη Σχολή ώστε να μειωθούν και να γλυτώσουν τα μοντέλα αλλά και οι φοιτητές που τα χρειάζονται για να γίνεται σωστά η εκπαίδευσή τους; Δεν είναι όμως μόνο η μείωση του αριθμού των μοντέλων. Χθες μόλις κυκλοφόρησε η είδηση ότι οι οχτάμηνης διάρκειας προσλήψεις των μοντέλων, υπάρχει η σκέψη από τούδε και στο εξής να γίνονται πλέον με διαδικασίες ΑΣΕΠ! Σ' αυτή τη διαδικασία δεν συνηγορεί βέβαια η Σχολή, ούτε το υπουργείο Παιδείας απ' ό,τι μαθαίνουμε, το θέμα ωστόσο έχει πάει στον κ. Ραγκούση από την υπογραφή του οποίου θα εξαρτηθεί ο τελικός τρόπος επιλογής. Το πότε θα μπει αυτή αυτή η υπογραφή ή δεν θα μπει δεν το γνωρίζουμε. Εκείνο που ξέρουμε είναι ότι οι φοιτητές στα εργαστήρια ζωγραφικής, γλυπτικής και χαρακτικής μπαίνουν στις αίθουσες διδασκαλίας χωρίς μοντέλα.

Για μία τυπική διαδικασία, που κάθε χρόνο υλοποιείτο με την κοινή υπουργική απόφαση τριών υπουργείων -Παιδείας, Εσωτερικών και Οικονομικών- φέτος αποφασίστηκε η διαδικασία πρόσληψης μέσω ΑΣΕΠ.

«Από τον περασμένο Ιούνιο έχουμε καταθέσει στο υπουργείο Παιδείας το αίτημά μας για προσλήψεις μοντέλων. Απίστευτη γραφειοκρατία και καθυστερήσεις είναι χειρότερα από την οικονομική κρίση. Το αποτέλεσμα είναι ότι μένει πίσω το εκπαιδευτικό έργο της Σχολής» δηλώνει τώρα η γενική διευθύντρια της ΑΣΚΤ κ. Τζιαναλού και συνεχίζει:"Δεν μπορεί ό,τι περπατάει, κολυμπάει και πετάει να περνά από το ΑΣΕΠ. Πρέπει να υπάρχουν και κάποιες εξαιρέσεις στον νόμο. Άλλωστε, δεν υπάρχει τέτοια διάταξη για τη συγκεκριμένη περίπτωση. Το μοντέλο το διαλέγει ο καλλιτέχνης-δάσκαλος». Το ερώτημα που προκύπτει για τους εργαζόμενους είναι με ποια κριτήρια το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού θα διαλέξει τα μοντέλα που ποζάρουν στα εργαστήρια της Καλών Τεχνών. Είναι γνωστό ότι η επιλογή γίνεται από τη διεύθυνση της Σχολής, με κριτήριο να πληρούν τις καλλιτεχνικές-εκπαιδευτικές τους προϋποθέσεις. Αν αυτές οι προϋποθέσεις είναι ελλιπείς, δεν είναι ανάγκη να φτάσουμε στην "άτεγκτη δημοκρατία" και στην ισοπέδωση για να το αποδείξουμε. [Η ΑΥΓΗ: 19/01/2011]

Τα σχέδια της εξορίας

Ο Γιάννης Στεφανίδης (1919-2010) κάνει μία σειρά σχεδίων σε διάστημα ενός χρόνου, 1948-49, κατά τη διάρκεια της εξορίας του στη Λήμνο. Εκτέθηκαν μία φορά, στην γκαλερί "Ώρα" το 1987. Το θέμα τους είναι οι καθημερινές στιγμές μέσα στο στρατόπεδο, πορτρέτα συνεξόριστων, απόψεις του τοπίου και του χωριού. Τα σχέδια αυτά έγιναν «με κάτι νερομπογιές, μερικές κόλλες χαρτί και μια σινική».

Το σχέδιο, οι γραμμές που αποκαλύπτουν ένα σχήμα πάνω στο χαρτί, αποτελεί την πιο ταπεινή μορφή τέχνης. Τραβώντας ένα σύνολο γραμμών, ο καλλιτέχνης παράγει ελάχιστες σημασίες που ενίοτε δημιουργούν ένα οντολογικό και ριζοσπαστικό περιεχόμενο. Αυτό που δημιουργείται είναι, ταυτόχρονα, η πληρέστερη μορφή εξουσίας και, την ίδια στιγμή, η πληρέστερη μορφή της μη κατοχής. Δεν διαφοροποιούνται από αυτόν τον ορισμό τα ταπεινά σχέδια του Γιάννη Στεφανίδη. Σχέδια που γίνονται γρήγορα, στα οποία πάνω διακρίνονται οι προηγούμενες γραμμές, αδιόρθωτα. Προϊόντα της περίστασης. Άλλες φορές το ίδιο φύλλο χαρτί να φιλοξενεί -για οικονομία- δύο και τρία σχέδια ή κινήσεις και στάσεις του ίδιου προσώπου. Αυτές οι ελάχιστες σημασίες, τα πρόχειρα σχέδια, κρύβουν έναν τεράστιο πλούτο. Δεν αποτελούν απλώς ντοκουμέντα μιας εποχής. Οι λίγες γραμμές που τραβάει απεικονίζουν ευρύτερες στάσεις, είναι μέρος μίας γενικότερης εικόνας που ξαναβρίσκουμε στα ιστορικά κείμενα της εποχής, τη λογοτεχνία και την ποίηση. Αν έχουν κάποια σημασία τα σχέδια αυτά, είναι γιατί δεν συλλαμβάνουν απλά τη στιγμή και το ιδιαίτερο, αλλά ανοίγονται, χωρίς να το γνωρίζουν, προς το γενικό. Για παράδειγμα, οι γέροντες που ζωγραφίζει. 

Ο Στεφανίδης έλεγε ότι αποτελούσαν τα πιο εύκολα μοντέλα. Τους παρατηρεί συνεχώς. Στον αυλόγυρο, να στέκονται, να κάθονται στο κρεβάτι ή στο τραπέζι. Αφαιρεί από πάνω τους κάθε περιττό στοιχείο. Γίνονται δωρικές μορφές με χοντρά χέρια και λευκά μεγάλα μουστάκια. Απεικονίζονται μέσα σε μία κατάσταση προσμονής. «Μιλάνε λίγο δε μιλάνε καθόλου» έγραφε για τους ίδιους ο Ρίτσος. Σε αυτούς ο καλλιτέχνης βλέπει την αξιοπρέπεια, τη βαθιά εμμονή ή μία ένταση λίγο πριν την έκρηξη. «Η σιωπή πριν από το αστροπελέκι» έγραφε, πάλι, γι' αυτούς ο ποιητής. Το σχέδιο, τότε, γίνεται ένα γενικό σχήμα, μία εικόνα καθολική.

Το ίδιο βλέπουμε και στα τοπία. Πουθενά δεν κάνει ηθογραφία. Δεν τον ενδιαφέρει μία ηθογραφική τοπιογραφία. Εξαρχής μας επισημαίνει για το τοπίο της Λήμνου: «γύρω μας ένα τοπίο λιτό, αυστηρό, μπορώ να πω, χωρίς φτηνές γραφικότητες». Ζωγραφίζει μία μουντή Λήμνο τον χειμώνα. Τα χρώματα που χρησιμοποιούνται εκτείνονται στη γκάμα του καφέ και του μαύρου. Το μόνο που διαφεύγει από αυτό το σκοτεινό τοπίο είναι οι πολύχρωμες μπουγάδες, τα απλωμένα ρούχα που τα βρίσκουμε σε πολλά σχέδιά του. Ένα σημείο που υποδηλώνει την ανθρώπινη παρουσία, αλλά και αφορμή να μπει το ελάχιστο χρώμα. Στοιχείο σχεδόν σουρεαλιστικό. Τη φύση δεν μπορεί να τη ζωγραφίσει περιγραφικά. 

Δεν τον ενδιαφέρει η «ομορφιά» του τοπίου, δεν δημιουργεί κάτι το αρμονικό. Δεν παρατηρεί αρμονικούς όγκους. Μέσα στα δέντρα οι κουβέρτες που αερίζονται, οι κρατούμενοι να πλένουν ή να κάνουν εργασίες· δίπλα στους μαντρότοιχους και τα δέντρα οι μπουγάδες· τα «γραφικά σπιτάκια» να χωρίζονται από το συρματόπλεγμα του στρατοπέδου. Το τοπίο αυτό δεν κατοικείται. Κάποια φιγούρα αστυνομικού να φυλάει ένα κτήριο, παιδιά να χαζεύουν μέσα στα συρματοπλέγματα. Έρημο χωριό, τοπίο του φόβου.

Τα σχέδια του Στεφανίδη καλύπτουν μόλις ένα χρόνο. Όσο κράτησε η εξορία του στη Λήμνο. «Ήρθε η ώρα της αναχώρησης, ξαφνικά κι αυτή, όπως γινόντουσαν όλα εκείνη την εποχή. 'Αύριο φεύγετε' μας είπαν... όταν φτάσαμε στον Μούδρο, μάθαμε ότι τελικά θα μας πάνε στη Μακρόνησο. Και μας πήγαν. Εκεί δεν τράβηξα ούτε μια γραμμή και δεν μπορώ να πω τίποτα γι' αυτήν. Η Μακρόνησος ούτε περιγράφεται, ούτε ζωγραφίζεται.» 

• Παναγιώτης Σ. Παπαδόπουλος, Η ΑΥΓΗ: 19/01/2011