Σώματα και σκιές: Ο Καραβάτζο και το κληροδότημά του

«Bodies and Shadows: Caravaggio and his Legacy». Το πάθος και η βαναυσότητα σφράγισαν τόσο τη ζωή όσο και το έργο του Καραβάτζο (1571-1610), του ζωγράφου που σηματοδότησε μια μεγάλη στροφή στην ιστορική διαδρομή της τέχνης, χαράζοντας το πέρασμα από την Αναγέννηση στο μπαρόκ. Ο ρεαλισμός, οι τολμηρές χρωματικές αντιθέσεις και η δραματική ένταση των πινάκων του εντυπωσίασαν, θετικά ή αρνητικά, τους συγκαιρινούς του και άσκησαν επιρροή σε όλη την Ευρώπη. Οι δύο εκθέσεις που παρουσιάστηκαν το περασμένο καλοκαίρι στη Γαλλία, με θέμα την επιρροή του σε Ιταλούς, Γάλλους, Ολλανδούς, Φλαμανδούς και Ισπανούς ζωγράφους, συγχωνεύτηκαν στην έκθεση «Σώματα και σκιές: Ο Καραβάτζο και το κληροδότημά του» στο Λος Αντζελες, στην οποία παρουσιάζονται οκτώ πίνακες του Καραβάτζο και 48 έργα συγχρόνων του και μεταγενέστερων καλλιτεχνών, ανάμεσά τους οι Σαρατσένι, Ντε λα Τουρ, Αρτεμισία Τζεντιλέσκι, Βαλαντέν, Ριμπέρα και Θουρμπαράν. Εως τις 10 Φεβρουαρίου.

«Σκονάκι» είχε ο Καραβάτζιο

• Ο ΔΙΑΣΗΜΟΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ «ΕΚΛΕΒΕ» ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΗΝ CΑΜΕRΑ ΟΒSCURΑ

• Επιµέλεια: Μαίρη Αδαµοπούλου, ΤΑ ΝΕΑ: Τρίτη 13 Ιουλίου 2010

Δολοφόνος και µε οµοφυλοφιλική πλευρά, κοιµόταν πάντα µε ένα στιλέτο κάτω από το µαξιλάρι του. Τετρακόσια χρόνια µετά τον θάνατό του έχει αναδειχθεί στον πλέον αγαπηµένο ζωγράφο παγκοσµίως, ενώ τον τελευταίο µισό αιώνα στο έργο του έχουν εστιάσει το ενδιαφέρον τους οι περισσότεροι επιστήµονες µε αποτέλεσµα να έχει αφήσει πίσω του ακόµη και τον Μιχαήλ Αγγελο.

Γιατί όµως ο Μικελάντζελο Μερίζι, γνωστός στους περισσότερους ως Καραβάτζιο, είχε και έχει φανατικούς θαυµαστές; Μήπως δεν φταίει ο µύθος γύρω από τον κακό χαρακτήρα του και την άστατη ζωή του; Μήπως ο «διαβολικός καλλιτέχνης» που άλλαξε ριζικά την ιστορία της τέχνης και σφράγισε µε τον χρωστήρα του τη ζωγραφική του 17ου αιώνα «έκλεβε» χρησιµοποιώντας έναν πρόδροµο της φωτογραφικής µηχανής, την camera obscura (σκοτεινός θάλαµος) για να φτάσει στον απόλυτο ρεαλισµό;

Η αλήθεια είναι πως ο Καραβάτζιο συµπεριφέρονταν σα να υπερείχε από τους συναδέλφους του. Σα να γνώριζε κάτι που οι άλλοι αγνοούσαν. Οι σύγχρονοί του έβλεπαν στα έργα του «τροµερό ρεαλισµό, εκπληκτικές απεικονίσεις, που προσείλκυαν και µάγευαν το βλέµµα». Με άλλα λόγια, ο ρεαλισµός του Καραβάτζιο θα µπορούσε να περιγραφεί ως φωτογραφικός.

Και όλα τα στοιχεία συγκλίνουν στην άποψη πως ο ζωγράφος των δραµατικών φωτοσκιάσεων δεν χρησιµοποιούσε τις συµβατικές µεθόδους ζωγραφικής. Οι σύγχρονοί του για να δηµιουργήσουν µια µνηµειακή και πολυπρόσωπη σύνθεση, βασίζονταν στα σχέδιά τους. Αντιθέτως, ο Καραβάτζιο δεν σχεδίαζε ποτέ.

Ζωγράφιζε απευθείας στον καµβά αντιγράφοντας ό,τι έβλεπε. Ο ίδιος άλλωστε υποστήριζε ότι αντέγραφε µε τόση λεπτοµέρεια τα µοντέλα του, ώστε δεν έκανε ούτε µια πινελιά από µόνος του και πως όλες καθοδηγούνταν από τη φύση. Ρήση που κάνει πιθανή τη θεωρία που έχει διατυπώσει ο ζωγράφος Ντέιβιντ Χόκνι (κι άλλοι): ότι ο Καραβάτζιο χρησιµοποιούσε κάποια µηχανή για να προβάλει την εικόνα του µοντέλου του στον καµβά του.

Επί της ουσίας ο ζωγράφος έφτιαχνε µεγάλες συνθέσεις ενώνοντας στον καµβά του µορφές που προβάλλονταν µέσω ενός καθρέφτη και ενός φακού στην επιφάνεια όπου εργαζόταν και το αποτέλεσµα έµοιαζε µε κολάζ φωτογραφικών καρέ. Τη χρήση της camera obscura µάλιστα συνέστηνε στους καλλιτέχνες ο συγγραφέας Τζαµπατίστα ντέλα Πόρτα, που διατηρούσε επαφές µε τον πάτρονα του Καραβάτζιο, καρδινάλιο Ντελ Μόντε.

ΙΝFΟ

Η έκθεση «Caravaggio’s Friends and Foes» στην γκαλερί Whitefield Fine Αrt στο Λονδίνο έως τις 23/7

• Ο φόβος της Ιεράς Εξέτασης

«Οι εικόνες που προέκυπταν από την προβολή πρέπει να προκαλούσαν τόση έκπληξη και θαυµασµό, όπως οι σηµερινές τρισδιάστατες ταινίες», υποστηρίζει ο ιστορικός τέχνης Κλόβις Γουίτφιλντ στον κατάλογο της έκθεσης «Φίλοι και εχθροί του Καραβάτζιο», η οποία πραγµατοποιείται στην γκαλερί του στο Λονδίνο.

Γιατί όµως ο Καραβάτζιο έκρυβε το µυστικό του; Οχι µόνο για να εντυπωσιάζει εχθρούς και θαυµαστές, αλλά και για να µη βρεθεί σε κίνδυνο, καθώς ο Ντέλα Πόρτα µε τις ιδέες του βρέθηκε ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης και τα βιβλία του απαγορεύτηκαν το 1590. Οπότε αν όντως χρησιµοποιούσε µια τέτοια µέθοδο, θα έπρεπε να την κρατά µυστική.

Εντοπίστηκε κλεμμένος πίνακας του Καραβάτζιο

• Τη «Σύλληψη του Χριστού» του Καραβάτζιο, που εκλάπη από το Μουσείο Δυτικής και Ανατολίτικης Τέχνης της Οδησσού, τον Ιούλιο του 2008, εντόπισαν αστυνομικοί στο Βερολίνο.

Η σύλληψη των τεσσάρων δραστών, τριών Ουκρανών κι ενός Ρώσου, έγινε την Παρασκευή, την ώρα που ετοιμάζονταν να πουλήσουν τον πίνακα. Πρόκειται για τρεις Ουκρανούς και έναν Ρώσο. Η "Σύλληψη του Χριστού", γνωστός και ως "Το φιλί του Ιούδα", χρονολογείται από το 1602 και είχε αγορασθεί από έναν πρεσβευτή της Ρωσίας στη Γαλλία, που στα τέλη του 19ου αιώνα τον δώρισε στον πρίγκιπα Βλαντιμίρ Αλεξάντροβιτς Ρομανόφ. Ο πίνακας παραχωρήθηκε μετά τη ρωσική επανάσταση του 1917 παραχωρήθηκε στη σχολή καλών τεχνών της Οδησσού και στη συνέχεια στο μουσείο. 

Στο παρελθόν είχε αμφισβητηθεί η αυθεντικότητα του έργου και μάλιστα για μία περίοδο θεωρούνταν αντίγραφο ενός πίνακα που εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Δουβλίνου. Ωστόσο, τη δεκαετία του 1950 η Ρωσίδα κριτικός Τέχνης, Ξένια Μαλιτσκάγια απέδειξε ότι το έργο της Οδησσού ανήκε όντως στον Ιταλό ζωγράφο Μικελάντζελο Μερίζι, γνωστό ως Καραβάτζιο.

Βρέθηκαν τα λείψανα του Ιταλού ζωγράφου Καραβάτζιο

• Μετά από ένα χρόνο ερευνών για τα οστά που είχαν βρεθεί στο οστεοφυλάκιο μιας εκκλησίας στο Πόρτο Ερκολε στην Τοσκάνη, σήμερα ανακοινώθηκε και επίσημα οτι αυτά ανήκουν στον Ιταλό ζωγράφο Καραβάτζιο (1571-1610).

 

 

Τα λείψανα του Ιταλού ζωγράφου προσδιορίστηκαν με αναλύσεις με άνθρακα-14 και ανάλυση του DNA. "Η επιστημονική ομάδα μπορεί να δηλώσει ότι τα λείψανα που βρέθηκαν στο Πόρτο Ερκολε ανήκουν στον Μικελάντζελο Μερίζι, τον Καραβάτζιο, με πιθανότητα 85%", αναφέρει η επιτροπή επιστημόνων που διεξήγαγε την έρευνα, σε ανακοίνωση της. Η έρευνα συντονίστηκε από τον Καθηγητή Ανθρωπολογίας Οστών Τζόρτζιο Γκρουπόνι του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, που είχε εργαστεί κυρίως στην ανασύσταση του προσώπου του συγγραφέα Δάντη Αλιγκέρι.

Τον περασμένο Δεκέμβριο, οι επιστήμονες άνοιξαν το οστεοφυλάκιο και πήραν μεγάλες ποσότητες οστών τις οποίες μετέφεραν στη Ραβένα, όπου στεγάζεται το τμήμα ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια. Οι ερευνητές εξέτασαν τα λείψανα 200 περίπου ατόμων, και τελικά ήταν τα σκελετικά υπολείμματα που είχαν καταγραφεί με τον αριθμό 5, που αποδόθηκαν στο ζωγράφο, λόγω του ότι ανήκουν σε έναν άνθρωπο περίπου 38-40 ετών που πέθανε σε μια χρονική περίοδο που περιλαμβάνει το έτος του θανάτου του (1610).

Ο Καραβάτζιο, διάσημος για την τεχνική του κιαροσκούρο των δραματικών φωτοσκιάσεων, ήταν γνωστό οτι είχε πεθάνει από ελονοσία, σε ηλικία 39 ετών, το 1610. Ο μεγάλος Ιταλός ζωγράφος περιγράφεται στο θέατρο, τον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία ως ένας από τους πιο βασανισμένους ζωγράφους στην ιστορία. Φέτος εξάλλου έγινε μεγάλη αναδρομική έκθεση στη Ρώμη αφιερωμένη σε αυτόν, η οποία ολοκληρώθηκε το περασμένο Σαββατοκύριακο, έχοντας προσελκύσει τον αριθμό ρεκόρ των 580.000 επισκεπτών. Από τα πλέον γνωστά έργα του ο "Βάκχος", "Το Δείπνο στους Εμμαούς" και "Η Θυσία του Ισαάκ".

* Καραβάτζο - Μπέικον, απροσδόκητη συνάντηση

Ο υπέρβαρος τουρίστας που ανέβηκε αγκομαχώντας τη σκάλα για να φτάσει στον επάνω όροφο της Γκαλερία Μποργκέζε και να αρχίσει την περιήγησή του στην έκθεση «Καραβάτζο - Μπέικον», αναζητάει το αναπαυτικό κάθισμα στο κέντρο της μικρής αίθουσας για να καθησυχάσει τους σφυγμούς του και να σκουπίσει τον ιδρώτα από το μέτωπό του. Απέναντί του το «παραμορφωμένο» πορτρέτο του Πάπα Ιννοκέντιου του 10ου, ένα από τα πιο δημοφιλή και εμμονικά έργα του Μπέικον, εμπνευσμένο από τον πίνακα του Βελάσκεθ. Το πρόσωπό του συσπάται με απαρέσκεια. «Τόσος κόπος γι’ αυτό;» φαίνεται να αναρωτιέται. Παρατηρεί με μεγάλη επιφυλακτικότητα το έργο. Πλησιάζει τον υπομνηματισμό του για να αντλήσει τις απαραίτητες πληροφορίες: από το 1949 μέχρι το 1971 ο Μπέικον έκανε περισσότερα από 50 σχέδια του Πάπα Ιννοκέντιου (χωρίς να μετράμε όσα κατέστρεψε) για να αποδώσει αυτήν την ακραία, σχεδόν υστερική παράφραση του Βελάσκεθ. Ο επισκέπτης χαλαρώνει σιγά σιγά και βυθίζεται στον κόσμο του Βρετανού ζωγράφου, αλλά πριν στραφεί στο τρίπτυχο με τις τρεις παραλλαγές (σπουδές) στον Λούσιαν Φρόιντ, που βρίσκεται στην πλάτη του, το βλέμμα του κερδίζει ο Καραβάτζο. Αριστερά, καθώς μπαίνουμε στην αίθουσα, η «Μαντόνα των προσκυνητών». Η Μαντόνα με το βρέφος στην αγκαλιά, δύο χωρικοί γονατίζουν με άφατη ευλάβεια, ικεσία και προσμονή. Σε άλλο σημείο η αυτοπροσωπογραφία του Καραβάτζο ως Βάκχου, δίπλα το «Αγόρι με το καλάθι με τα φρούτα». Ο τουρίστας παραδίδεται άνευ όρων στον μαέστρο των φωτοσκιάσεων. Ο μυθικός Ιταλός του 16ου αιώνα τού είναι περισσότερο αναγνωρίσιμος από τον μεγάλο Βρετανό καλλιτέχνη του 20ού με τις σχεδόν φασματικές φιγούρες. Και οι δυο τυραννισμένες ψυχές, αθύρματα της μοίρας, τράφηκαν από τις ίδιες τους τις σάρκες όσο ελάχιστοι άλλοι. Αρκεί όμως αυτό για τη «συνύπαρξη» των δύο σε μια έκθεση που παρουσιάζεται στην Γκαλερία Μποργκέζε (ώς τις 24 Ιανουαρίου) και έχει προσελκύσει το διεθνές ενδιαφέρον;

Ενα από τα κίνητρα για τους φιλότεχνους ταξιδιώτες που επισκέπτονται τη Ρώμη αυτήν την περίοδο, μοιάζει περισσότερο με καλοφτιαγμένο επικοινωνιακό τέχνασμα, παρά με σημαντικό εικαστικό γεγονός. Ούτε ο ανθρωποκεντρικός, βαθιά και ανελέητα υπαρξιακός, χαρακτήρας των δύο ζωγράφων μπορεί να καταγραφεί ως ικανοποιητικός λόγος για την παραλληλία. Αλλά και στον κατάλογο, γίνεται σαφές ευθύς εξαρχής ότι η «αντιπαραβολή Καραβάτζο - Μπέικον προσφέρει στον θεατή περισσότερο μια αισθητική εμπειρία παρά μια εκπαιδευτική περιήγηση στην ιστορία της φόρμας». Ειλικρινής ομολογία και ταυτόχρονα «άνοιγμα» σε ένα χώρο, της «αισθητικής εμπειρίας», όπου όλα είναι ευπρόσδεκτα, άκρως υποκειμενικά και ευεπίφορα σε ποικίλες θεωρητικές προσεγγίσεις και αναλύσεις.

Το εύρημα της Μποργκέζε εξαντλείται ή όχι στην απροσδόκητη «συνάντηση»; Δύσκολο να απαντήσει κανείς μονολεκτικά. Τα έργα, πάντως, εξακολουθούν να σε διαπερνούν αυθύπαρκτα χωρίς να διασταυρώνονται σε υπόγειες διαδρομές. Περισσότερες παρατηρήσεις μπορείς να κάνεις εκεί όπου συνυπάρχουν το επιβλητικό μπαρόκ των γλυπτών του Μπερνίνι ή η γλυκύτητα και ο ερωτισμός των γυναικείων σωμάτων του Κανόβα με τις παραισθητικές, απειλητικές φιγούρες του Μπέικον, παρά με τους πίνακες του Καραβάτζο. Η πιο αρμονική στιγμή -με τα δικά μας μάτια- ήταν ένα μικρό δωμάτιο όπου η Παυλίνα Βοναπάρτη, ως ημίγυμνη Αφροδίτη, του Κανόβα, η «Μετανοούσα Μαγδαληνή» του Καραβάτζο και η «Σπουδή από το ανθρώπινο σώμα» του Μπέικον, προτείνουν τρεις διαφορετικές όψεις της ομορφιάς ανά τους αιώνες.

Βγαίνοντας από την Μποργκέζε στη συννεφιασμένη, νοτισμένη από τη βροχή χριστουγεννιάτικη Ρώμη, ο συγκαιρινός μας Μπέικον ήταν παρών: στα επιθετικά στίφη των τουριστών, στον θόρυβο από αλαφιασμένες μορφές που διαρκώς τροφοδοτείται. Θα επιστρέφαμε στην έκθεση για να ξαναβρούμε τον Καραβάτζο. Οχι για καταφυγή, με την «ασφάλεια» των πέντε αιώνων που μας χωρίζουν. Αλλά γιατί η έλξη που ασκούν οι βρώμικες πατούσες των γονυπετών προσκυνητών θα παραμένει πάντα προφυλαγμένη, μυθοποιημένη και άλυτη. Για τούτο και ανακουφιστική.

• Tης Mαριας Kατσουνακη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 03/01/2010

Έρευνες για το θάνατο του Καραβάτζιο

Chalk portrait of Caravaggio by Ottavio Leoni, c. 1621.


Ιταλοί επιστήμονες αρχίζουν έρευνας για τα λείψανα του ζωγράφου Καραβάτζιο σε εκκλησία του Πόρτο Ερκολε στην Τοσκάνη, για να διαλευκανθεί το μυστήριο του θανάτου του.

Μια ομάδα Ιταλών επιστημόνων ανακοίνωσε σήμερα την έναρξη μιας έρευνας για τα λείψανα του Ιταλού ζωγράφου Καραβάτζιο (1571-1610), σε μια εκκλησία του Πόρτο Ερκολε στην Τοσκάνη (κέντρο), για να διαλευκανθεί το μυστήριο του θανάτου του, πριν από 400 χρόνια.

Τέσσερα ιταλικά πανεπιστήμια συμμετέχουν στο πρόγραμμα αυτό που έχει ανατεθεί σε ειδικούς στη μικροβιολογία, σε ιστορικούς της τέχνης και ανθρωπολόγους, για να προσφέρουν τον «αρμόζοντα ενταφιασμό» στον Μικελάντζελο Μερίζι (Καραβάτζιο), του οποίου η ιδιοφυΐα και ο ρεαλισμός έφεραν επανάσταση στην ιστορία της τέχνης .

Η έρευνα, η οποία αρχίζει την Τρίτη, συντονίζεται από τον καθηγητή ανθρωπολογίας οστών Τζόρζιο Γκρουπόνι του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, ο οποίος εργάστηκε κυρίως στην ανασύσταση του προσώπου του συγγραφέα Δάντη Αλιγκέρι .

«Ξεκινήσαμε από διάφορες ενδείξεις, κυρίως ότι ο Καραβάτζιο δεν πέθανε στην παραλία της Φενίλια στις ακτές της Τοσκάνης, όπως πιστευόταν μέχρι πρόσφατα, αλλά σε ένα νοσοκομείο στο Πόρτο Ερκολε», δήλωσε ο Γκρουπόνι, παρουσιάζοντας το αντίγραφο του πιστοποιητικού θανάτου που βρέθηκε πρόσφατα.

Προφανώς ο ζωγράφος πέθανε από ελονοσία σε αυτή την περιοχή της Μαρέμα, που την εποχή εκείνη ήταν μια ζώνη ελών, και τάφηκε σε ένα μικρό νεκροταφείο, από το οποίο τα λείψανα ανασύρθηκαν το 1956 για να ταφούν φύρδην μίγδην στην κρύπτη της εκκλησίας.

«Το κάνουμε αυτό με αγάπη και θα κοστίσει περίπου 10.000 ευρώ (με χρηματοδότηση από τα πανεπιστήμια), αλλά πρέπει να δώσουμε μιαν ιστορική απάντηση στο θάνατο του Καραβάτζιο», υπογράμμισε ο συγγραφέας Σιλβάνο Βινσέτι, πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για την αξιοποίηση των ιστορικών και πολιτιστικών αγαθών.

Οι ερευνητές θα πρέπει να προσδιορίσουν την ταυτότητα των λειψάνων περίπου 200 ατόμων για να τα αντιπαραβάλουν στη συνέχεια με τους απογόνους του καλλιτέχνη που έχουν ήδη εντοπιστεί.

Ο Καραβάτζιο, διάσημος για την τεχνική του «κιαροσκούρο», της φωτοσκίασης και του «τενεμπρισμού» στα έργα του όπως «ο Βάκχος», «το γεύμα στους Εμμαούς» και «Θυσία του Ισαάκ», έχει περιγραφεί στο θέατρο, τον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία ως ένας από τους πλέον βασανισμένους ζωγράφους στην ιστορία. [www.kathimerini.gr με πληροφορίες από ΑΠΕ - ΜΠΕ]

The Incredulity of Saint Thomas
By Michelangelo Merisi da Caravaggio (1601-1602)
Oil on canvas. Sanssouci of Potsdam, Germany.