Μιχαήλ Άγγελος Vs Ντα Βίντσι

• ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΚΟΝΤΡΕΣ ΜΕ ΙΣΤΟΡΙΑ

• Επιμέλεια: Μαίρη Αδαμοπούλου

• TA NEA: Τετάρτη 31 Μαρτίου 2010

Μια άγνωστη μάχη στους τοίχους του Παλάτσο Βέκιο της Φλωρεντίας έκρινε ποιος ήταν ο σπουδαιότερος καλλιτέχνης της Αναγέννησης. Και νικητής αναδείχθηκε ο...

O ένας ζωγράφισε το πιο μυστήριο... χαμόγελο στην Ιστορία της Τέχνης. Ο άλλος κατάφερε να φτιάξει ένα αριστούργημα από έναν κακοκομμένο όγκο μαρμάρου.

Στον λαιμό της Μόνα Λίζα οι πρώτοι θαυμαστές της έβλεπαν τον σφυγμό της να χτυπά. Στον Δαβίδ, οι πρώτοι θαυμαστές του δεν μπορούσαν να πάρουν τα μάτια τους από τις «ολοζώντανες» φλέβες του και τα «παλλόμενα» πλευρά του.

Λεονάρντο ντα Βίντσι και Μιχαήλ Άγγελος. Δύο ιδιοφυείς που έζησαν την ίδια εποχή, κάτω από τον ουρανό της Φλωρεντίας. Δύο αστέρια που άφησαν πίσω τους τα δύο πιο διάσημα έργα στην Ιστορία της Τέχνης. Δύο σκληροί αντίπαλοι, η κόντρα των οποίων θυμίζει την αντιζηλία των Πάμπλο Πικάσο και Ανρί Ματίς στον 20ό αιώνα. Δύο καλλιτέχνες που ακόμη και τα αριστουργήματά τους μοιάζουν σαν να είναι το ένα αρνητικό του άλλου: η Μόνα Λίζα, μια καθιστή γυναίκα που χαμογελά. Ο Δαβίδ, ένας όρθιος άνδρας που μορφάζει.

Ποιος μπορεί να αποφανθεί όμως ποιος από τους δύο είναι σημαντικότερος; Ποιος εκ των δύο δικαιούται περισσότερες σελίδες στην Ιστορία της Τέχνης; Μια προσεκτική ματιά στις δημιουργίες τους, μόνο μερικές ιδέες θα μπορούσε να μας δώσει.

Κι όμως, ο κύβος ερρίφθη πριν από 500 χρόνια. Η μάχη ανάμεσα στους δύο μεγάλους της τέχνης δόθηκε στη Φλωρεντία, ενώ ήταν και οι δύο σε ακμή. Η φλωρεντινή αριστοκρατία- και συγκεκριμένα ο γκονφαλονιέρε (αντίστοιχος του δόγη στη Βενετία) Πιέρο Σοντερίνι με τον Νικολό Μακιαβέλιαναθέτει το 1503 στον Λεονάρντο να ζωγραφίσει στη μία πλευρά της Αίθουσας των Πεντακοσίων, στο Παλάτσο Βέκιο. Θέμα του, η Μάχη του Ανγκιάρι, όπου η Φλωρεντία βγήκε νικήτρια το 1410.

Ο Λεονάρντο όμως, στον οποίο είχε ανατεθεί παράλληλα και η εκτροπή του Άρνου ποταμού, δεν ήταν ο μόνος που κλήθηκε να μεταφέρει τις μεμονωμένες μορφές του σε μια πολυπρόσωπη σύνθεση μεγάλης κλίμακας. Ο απέναντι τοίχος ανατέθηκε λίγο αργότερα (το φθινόπωρο του 1504) στον εχθρό του Μιχαήλ Άγγελο, ο οποίος κλήθηκε να αποτυπώσει τη Μάχη της Κασίνα, στην οποία και πάλι η Φλωρεντία είχε στεφθεί νικήτρια.

Οι ηγέτες της Φλωρεντίας πιστεύουν πως η αντιζηλία ανάμεσα στους δύο καλλιτέχνες θα φέρει γρήγορα και καλά αποτελέσματα. Ο Λεονάρντο όμως φιλοτέχνησε μόνο μέρος του έργου, το οποίο και δεν άντεξε στον χρόνο, ενώ ο Μιχαήλ Άγγελος σταματά τις προσπάθειές του σε προσχέδια. Και τότε νικητής ποιος αναδεικνύεται; «Το 1506, δύο χρόνια μετά την αντιπαράθεση, η Φλωρεντία είχε αποφασίσει ποιος από τους δύο ήταν ο σημαντικότερος», υποστηρίζει ο Ουαλός Τζόναθαν Τζόουνς που υπογράφει το βιβλίο «Τhe lost battles», το οποίο παρουσιάζεται σε εκτενές αφιέρωμα και στον βρετανικό «Guardian». «Και το βραβείο δεν ήταν χρηματικό. Ήταν να κοσμήσει τη Ρώμη, να καθορίσει την εικόνα του Βατικανού και να αφήσει τη σφραγίδα του στην τέχνη του μέλλοντος. Στο μεταξύ ο ηττημένος έφυγε χολωμένος από την Ιταλία παίρνοντας τον διάσημο πίνακά του, μαζί του...».

ΙΝFΟ

• Jonathan Jones, «Τhe lost battles», εκδ. Simon & Schuster, σελ. 320, τιμή: 12,49 στερλίνες (τιμή Αmazon.co.uk).

Προσοχή, μην περπατάτε, ο Δαβίδ διαλύεται...

Ένα από τα σημαντικότερα έργα του Μικελάντζελο, της Αναγέννησης και της παγκόσμιας γλυπτικής όλων των εποχών, ο «Δαβίδ», κινδυνεύει να καταρρεύσει. Οι ειδικοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, λέγοντας ότι το άγαλμα μπορεί να καταστραφεί εξαιτίας της έκθεσής του στον μαζικό τουρισμό. Ισχυρίζονται πως ο «Δαβίδ» έτσι κι αλλιώς βρίσκεται σε κίνδυνο εξαιτίας του ανατομικού του σχήματος και της λεπτής υφής του μαρμάρου.

Αλλά προειδοποιούν πως το μεγαλύτερο ρίσκο της έκθεσής του πηγάζει από τους κραδασμούς που δημιουργούν τα βήματα των χιλιάδων επισκεπτών της Πινακοθήκης της Ακαδημίας της Φλωρεντίας όπου εκτίθεται.

Αν δεν προστατευτεί, επιμένουν οι ειδικοί, από τους κραδασμούς, τότε το αριστούργημα του Μικελάντζελο, που έχει γίνει αιώνιο σύμβολο της ανδρικής ομορφιάς, θα καταρρεύσει.

Η κινητοποίηση και οι προειδοποιήσεις των ειδικών έρχονται ύστερα από μια λεπτομερή μελέτη, η οποία έδειξε ότι τα ραγίσματα που διορθώθηκαν κατά την προ τετραετίας συντήρηση του αγάλματος έχουν αρχίσει να ανοίγουν ξανά. Στο μεταξύ εκείνη η συντήρηση δημιούργησε διχασμό, καθώς στον καθαρισμό χρησιμοποιήθηκε αποσταγμένο νερό, για το οποίο διατυπώθηκε εκ μέρους κάποιων τεχνικών διαφωνία πως μπορεί να ήταν καταστροφικό.

Ο επιβλητικός μαρμάρινος «Δαβίδ» είναι από τα κορυφαία έργα της Αναγέννησης και της καλλιτεχνικής μεγαλοφυϊας του Μιχαήλ Αγγελου. Δημιουργήθηκε το 1501, για λογαριασμό της κυβέρνησης της Φλωρεντίας, όταν ο 26χρονος τότε Μικελάντζελο επέστρεψε από τη Ρώμη, όπου μόλις είχε ολοκληρώσει την «Πιετά».

Στο μυαλό του Μιχαήλ Αγγέλου

Το θαύμα των τοιχογραφιών στην Καπέλα Σιστίνα και η ιστορία τους

The Guardian

Είναι λυπηρό ότι οι επισκέπτες στην Καπέλα Σιστίνα του Βατικανού μόνο μικρό χρόνο μπορούν να αφιερώσουν ατενίζοντας τις υπέροχες τοιχογραφίες του Μιχαήλ Αγγέλου στην οροφή. Χάνουν έτσι τις λεπτομέρειες, που κάνουν το σύνολο να είναι τόσο μεγαλειώδες. Γι’ αυτό και ένας τόσο διορατικός συγγραφέας σαν τον Andrew Graham - Dixon έχει να προσφέρει ένα πολύτιμο βοήθημα στην κατανόηση του κατορθώματος του μεγάλου καλλιτέχνη. Αυτό είναι το βιβλίο του Michelangelo and the Sistine Chapel (εκδ. Weidenfeld and Nicholson, 207 σελ., 14,99 στερλίνες), το οποίο πρωτοδημοσιεύθηκε 500 χρόνια μετά την έναρξη του έργου από τον 33χρονο Μιχαήλ Αγγελο. Στόχος του ιστορικού και κριτικού είναι να συνθέσει, συμπυκνώνοντας την υπάρχουσα γνώση επί του θέματος και να την παρουσιάσει σε μια βατή μορφή, στον γενικό αναγνώστη.

• Λαμπρά χρώματα

Αρνείται, π. χ., να εισέλθει στη διαμάχη για το κατά πόσο η τεράστια τοιχογραφία είναι έργο των βοηθών του Μιχαήλ Αγγέλου. Απλά δηλώνει ότι η οροφή είναι αποκλειστικά έργο των χεριών του. Και ακόμη, δεν καταγίνεται ιδιαίτερα με το αν η αποκατάσταση της δεκαετίας του 1980 ήταν κάτι επιθυμητό ή όχι. Απλά και εδώ, καταθέτει ότι χάρις σε αυτήν που εξάλειψε την καπνιά, την οποία είχαν αφήσει επάνω αιώνων λαμπάδες και κεριά, μπορεί τώρα ο επισκέπτης να θαυμάσει τα λαμπρά χρώματα.

Οπως γράφει ο Ρίτσαρντ Κορκ στον «Γκάρντιαν», ο ιστορικός από νωρίς προσφέρει μια πειστική εξήγηση της τοιχογραφίας στην οροφή: «Ο κύκλος στο σύνολό του», παρατηρεί, «μεταδίδει ένα ισχυρό, έως καταπιεστικό, αίσθημα ενδοσκόπησης. Ατενίζοντάς τον, νιώθει κανείς σαν να κοιτάζει μέσα στο μυαλό εκείνου που τον δημιούργησε». Τούτο δεν σημαίνει ότι εξαρχής ο Μιχαήλ Αγγελος ενθουσιάστηκε με την παραγγελία του Πάπα Ιούλιου Β΄.

Αλλωστε, γρήγορα είχε αποκτήσει μεγάλη φήμη ως γλύπτης. Απόδειξη γι’ αυτό δεν είναι τόσο ο «Δαβίδ» της Φλωρεντίας, όσο η «Πιετά» της Ρώμης. Με το άγαλμα αυτό, ολοκληρωμένο στα 23 χρόνια του, κατά κάποιο τρόπο εξασφαλίστηκε ότι θα ήταν ο ανάδοχος του Πάπα. Και πράγματι, τον κάλεσε το 1505 και συζήτησαν μαζί για έναν τάφο για τον Ποντίφικα, ένα κραυγαλέο κτίσμα το οποίο θα συμπεριελάμβανε και 40 γλυπτά φυσικού μεγέθους.

Ο Μιχαήλ Αγγελος εξανέστη όταν ο Πάπας ακύρωσε το σχέδιο την επόμενη χρονιά. Είχε δαπανήσει πολύ χρόνο, μεγάλο κόπο και πολλά χρήματα κουβαλώντας στη Ρώμη το ωραιότερο μάρμαρο της Καράρας. Ζήτησε ακρόαση με τον Ιούλιο που όμως δεν του δόθηκε, επανειλημμένα. Αγανακτισμένος έφυγε από τη Ρώμη, ορκιζόμενος ότι δεν θα ξαναγυρίσει. Η οργή του δεν μετριάσθηκε όταν ο Πάπας τελικά του έστειλε επιστολή, σ’ αυτήν πιθανόν ζητώντας του να ζωγραφίσει την οροφή της Καπέλα Σιστίνα.

Δύο χρόνια αργότερα, όμως, η διάθεσή του είχε αλλάξει. Το μεγάλο του μπρούντζινο άγαλμα του Ιούλιου, προορισμένο για μιαν εκκλησία της Μπολόνιας, το είχε λιώσει ο εξεγερμένος πληθυσμός της πόλης και το είχε κάνει κανόνι. Ετσι, όταν ο Πάπας τον κάλεσε στη Ρώμη, την άνοιξη του 1508, τελικά δέχτηκε. Ισως κατάλαβε ότι το παρεκκλήσι που θα στέγαζε το έργο του, θα ήταν η καλύτερη διαφήμισή του στους αιώνες. Και όσο σκεφτόταν τις δυνατότητες που του πρόσφερε, τόσο πιο φιλόδοξα γίνονταν τα σχέδιά του. Ο Πάπας του είχε προτείνει 12 εικόνες των Αποστόλων μαζί με μια διακόσμηση της οροφής, κάπως παρόμοια με του «Χρυσού Οίκου» του Νέρωνα. Ο Μιχαήλ Αγγελος απάντησε ότι το σχέδιο ήταν «φτωχό» και αντιπρότεινε έναν επικό κύκλο με 9 σκηνές από τη Γένεση, συνοδευόμενες με μορφές από τους Προφήτες και τις Σίβυλλες που είχαν προφητεύσει τον ερχομό του Χριστού. Παράλληλα με τις απεικονίσεις των προγόνων του Χριστού στους θόλους των παραθύρων, το σχέδιο τούτο έφθασε τις 175 ξεχωριστές εικαστικές μονάδες. Αυτές θα ενοποιούσε μια τεράστια φανταστική, αρχιτεκτονική δομή, μεγαλοπρεπή όσο θα ήταν ο τάφος του Ποντίφικα.

Η εκτέλεση και η ολοκλήρωση του έργου αποδείχθηκε κάτι παραπάνω από πολύμοχθη. Απαίτησε 4 χρόνων αδιάκοπη εργασία, που στο διάστημά τους συνέβησαν πολλά. Κάποτε ο Μιχαήλ Αγγελος θύμωσε τόσο με τους βοηθούς του που τους κλείδωσε απ’ έξω. Ο ίδιος έπασχε από διάφορες ψυχοσωματικές ασθένειες. Σχεδίασε μια γελοιογραφία του εαυτού του, όρθιο, τεντωμένο προς τα επάνω προσπαθώντας να φθάσει το ταβάνι (διαψεύδοντας έτσι τον μύθο ότι ζωγράφιζε ξαπλωμένος στην πλάτη του). Σε ποιήματα και άλλα που έγραψε, περιγράφει λεπτομερώς τα δεινά του όσο δούλευε στο παρεκκλήσι, καταλήγοντας με τα λόγια «δεν είμαι στο σωστό μέρος ούτε είμαι ζωγράφος».

Το θαύμα είναι ότι τέλειωσε έχοντας ζωγραφίσει ένα από τα αριστουργήματα της οικουμένης. Εξαιτίας των αμέτρητων αναπαραγωγών, το παίρνουμε για δεδομένο, παραβλέποντας μερικά πράγματα που υπογραμμίζει ο συγγραφέας: Οπως ότι, όταν αποκαλύφθηκε το ολοκληρωμένο έργο, οι σύγχρονοι έμειναν αποθαυμάζοντας όχι μόνο γιατί ήταν τόσο ολοκληρωμένο αλλά και για το ότι ήταν εντελώς πρωτότυπο και αντισυμβατικό. Πουθενά αλλού πριν, ο Δημιουργός δεν είχε εμφανισθεί ως ιπτάμενος υπερήρωας από το Διάστημα με ανεμίζοντα ενδύματα και γυμνά τα πόδια, από τους μηρούς και κάτω.

• Μια μελαγχολία

Στη «Δημιουργία του Αδάμ», ο Δημιουργός κοιτάζει το ίδιο Του το δάχτυλο που εμφυσά ζωή στον Αδάμ, με δυσπιστία σαν να περιμένει ότι ο Αδάμ θα παρακούσει στους νόμους Του. Και ο ίδιος ο Αδάμ έχει μια μελαγχολία στο βλέμμα του σαν να διαισθάνεται ακόμη και σε αυτή τη στιγμή της εναρμόνισής του με τον Θεό, ότι μοίρα του είναι η απώλεια, έως την ημέρα της Κρίσεως.