Γιαννούλης Χαλεπάς: Τραγική μορφή της νεοελληνικής γλυπτικής

Τη μαρτυρική ζωή του Γιαννούλη Χαλεπά στην προσπάθειά του να ανακαλύψει νέες μορφές έκφρασης και να αποδώσει με δικές του πλαστικές τεχνοτροπίες τη νέα εποχή, περιγράφει η ταινία μυθοπλασίας «Εγώ, ο Γιαννούλης Χαλεπάς» της Στέλλας Αρκέντη, που προβάλλεται μέχρι τις 2 Μαρτίου, στις 6 μ.μ., στην Ταινιοθήκη της Ελλάδας - Λαΐς (Ιερά οδός 48 και Μ. Αλεξάνδρου 134-136, τηλ. 210.3609.695).

Στην ταινία καθρεφτίζεται ο αγώνας του καλλιτέχνη που επιζητά να δώσει ψυχή στον πηλό και για το σκοπό αυτό θυσιάζεται ο ίδιος. Σενάριο - Σκηνοθεσία: Στέλλα Αρκέντη. Ηθοποιοί: Ιωάννα Γκαβάκου, Τάκης Βογόπουλος, Μαρίνα Κορέλη, Ζαχαρίας Φιλιππότης και ο Θανάσης Παπαθανασίου. Διεύθυνση Παραγωγής: Κική Φιλιππότη. Γλυπτά - Σκηνικά - Κοστούμια: Δημήτρης Σκαλκώτος. Σχεδιασμός Φωτισμού: Αντώνης Παναγιωτόπουλος. Διεύθ. Φωτογραφίας: Νεκτάριος Σουλδάτος. Διεύθ. Φωτογραφίας Β' Συνεργείου: Γιάννης Λασκαρής. Μουσική - Ηχητικός Σχεδιασμός: Σωτηρία Αδάμ.

«H προσωπικότητα του Γιαννούλη Χαλεπά και κυρίως η αγάπη και η αφοσίωσή του στην τέχνη με παρακίνησαν να γυρίσω αυτήν την ταινία», σημειώνει η σκηνοθέτης. «Δούλεψα το σενάριο της ταινίας δύο χρόνια, δέκα ώρες την ημέρα, σε μεγάλη απομόνωση. Μελέτησα το βίο και το έργο του μεγάλου αυτού δημιουργού, παράλληλα με τα χαρακτηριστικά της ελληνικής δημιουργίας - τέχνης. Οι διάλογοι είναι σχεδόν όλοι λόγια του ίδιου του δημιουργού. Η αφήγηση στηρίζεται πάνω στους ίδιους τους μύθους που απασχόλησαν τον ίδιο το γλύπτη και έγιναν σημαντικοί σταθμοί στη ζωή του».

Από τους κορυφαίους της γλυπτικής

Ο Γ. Χαλεπάς υπήρξε η πιο τραγική, ίσως, μορφή στην ιστορία της νεοελληνικής γλυπτικής, αλλά και ένας σπουδαίος καλλιτέχνης, που με τη σμίλη του άνοιξε καινούριους δρόμους στη νεότερη ελληνική τέχνη. Γεννημένος στον Πύργο Τήνου, μεγάλωσε, όπως και τα αδέλφια του, στο περιβάλλον του πατρικού εργαστηρίου, μία από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις μαρμαρογλυπτικής στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Μετά από σύντομη παραμονή του στη Σύρο, όπου τον έστειλε ο πατέρας του να σπουδάσει προορίζοντάς τον για έμπορο, ο Γ. Χαλεπάς εγκαταστάθηκε το 1869 μαζί με την οικογένειά του στην Αθήνα. Εως το 1872 σπούδασε γλυπτική στο Σχολείο των Τεχνών, ενώ ένα χρόνο αργότερα, με υποτροφία, συνέχισε στο Μόναχο. Σ' αυτή την πρώτη περίοδο το έργο του χαρακτηρίζεται από ρεαλιστική απόδοση των θεμάτων, είναι επηρεασμένο από τον ακαδημαϊσμό της Σχολής του Μονάχου και εντάσσεται μέσα στον κλασικισμό του 19ου αιώνα.

Το 1876 ο Γ. Χαλεπάς αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Αθήνα, όπου άνοιξε δικό του εργαστήριο στην πλατεία Συντάγματος. Τότε (1877) φιλοτέχνησε και το πιο διάσημο γλυπτό της νεοελληνικής γλυπτικής, την «Κοιμωμένη» του Α' Νεκροταφείου, το οποίο του έφερε τη γενική αναγνώριση. Την εποχή αυτή (1877-1878) εμφανίστηκαν τα πρώτα συμπτώματα της αρρώστιας του, που κορυφώθηκαν όταν κατέστρεψε ο ίδιος το έργο του «Μήδεια». Η κατάστασή του συνεχώς χειροτέρευε, με αποτέλεσμα να νοσηλευτεί στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας, απ' όπου βγήκε το 1902, δύο χρόνια μετά το θάνατο του πατέρα του.

Ακολούθησε η εποχή της Τήνου, όπου έμενε με τη μητέρα του και άρχισε πάλι να δουλεύει. Ομως, κανένα από τα έργα αυτής της περιόδου που σώζονται, δε χρονολογείται με απόλυτη βεβαιότητα, καθώς οι μαρτυρίες συγκρούονται μεταξύ τους. Αλλοι υποστηρίζουν ότι κατέστρεφε ο ίδιος τα έργα του και άλλοι ότι του τα κατέστρεφε η μητέρα του, η οποία πέθανε το 1916. Στη συνέχεια, η παραγωγή του αυξήθηκε, ενώ ο αθηναϊκός Τύπος άρχισε να ενδιαφέρεται γι' αυτόν όλο και περισσότερο. Ηδη, το 1904 τον είχε επισκεφτεί στην Τήνο ο Λ. Σώχος, που τον βρήκε να βόσκει πρόβατα. Αργότερα τον επισκέφτηκε ο Α. Σώχος και άλλοι λόγιοι της εποχής, που θεωρούσαν υποχρέωσή τους να συναντήσουν τον απόμακρο καλλιτέχνη της Τήνου. Το 1922 έφτασε στο νησί ο Θ. Θωμόπουλος, ο οποίος πέρασε στο γύψο ορισμένα έργα του Χαλεπά που ήταν σε πηλό. Με αυτά τα έργα έγινε το 1925 έκθεση στην Ακαδημία Αθηνών, η οποία δύο χρόνια αργότερα του απένειμε το Αριστείο των Τεχνών. Στις 24 Αυγούστου 1930, η ανιψιά του Ειρήνη Χαλεπά τον έφερε στην Αθήνα, όπου έζησε τα τελευταία επτά χρόνια της ζωής του σε ζεστό οικογενειακό περιβάλλον, δουλεύοντας με άνεση και έχοντας κερδίσει τη γενική αναγνώριση.

• Σ. Α., Ριζοσπάστης, Κυριακή 27 Φλεβάρη 2011

Έργα του Γιαννούλη Χαλεπά παρουσιάζονται στην γκαλερί Καλφαγιάν στη Θεσσαλονίκη

«Πρωταγωνιστής» της έκθεσης θα είναι το γλυπτό σε γύψο με τίτλο «Θαλάσσιος ίππος και Νηρηίδες», έργο του 1935   (Φωτογραφία:  Αρχείο ΔΟΛ )

---

Έργα του μεγάλου Έλληνα γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά, που «σφράγισε» με τις δημιουργίες του τη νεοελληνική τέχνη, στα τέλη του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, παρουσιάζονται στην γκαλερί Καλφαγιάν της Θεσσαλονίκης.

Η έκθεση εγκαινιάζεται την Πέμπτη και θα διαρκέσει έως τις 26 Μαρτίου.

«Πρωταγωνιστής» της έκθεσης θα είναι το γλυπτό σε γύψο με τίτλο «Θαλάσσιος ίππος και Νηρηίδες», έργο του 1935.

Ο καλλιτέχνης άντλησε το θέμα του από την ελληνική μυθολογία, αγαπημένη πηγή έμπνευσής του. Στο γλυπτό «πρωταγωνιστούν» οι Νηρηίδες με τη μορφή γυμνών γυναικών, μοτίβο συχνό στα έργα του Χαλεπά.

Επίσης, στην γκαλερί θα παρουσιαστούν 12 σχέδια του καλλιτέχνη, τα οποία χρονολογούνται περίπου το 1930, εντάσσονται δηλαδή στην τελευταία περίοδο του δημιουργού, κατά τα χρόνια που εκείνος ζούσε στην Αθήνα.

Ο Γιαννούλης Χαλεπάς, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες γλύπτες, έγινε ευρύτερα γνωστός για το γλυπτό του «Η Κοιμωμένη», που βρίσκεται στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών.

Γεννήθηκε στην Τήνο το 1851 και σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και στη συνέχεια στην Ακαδημία του Μονάχου.

Την πρώτη περίοδο της καλλιτεχνικής του πορείας, με τα εμπνευσμένα από την αρχαιότητα έργα, διέκοψε ο επί 13 χρόνια εγκλεισμός του στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας (1888-1902). Μετά την έξοδό του, επέστρεψε στην Τήνο, αλλά κατάφερε να αφοσιωθεί στην τέχνη του μόνο μετά το θάνατο της μητέρας του το 1916.

Τα έργα της περιόδου αυτής γίνονται πιο ελεύθερα και πηγαία και επικεντρώνονται στην ουσία των συνθέσεων και όχι στη λεπτομερή επεξεργασία τους.

Το 1925 η Ακαδημία Αθηνών οργανώνει έκθεση έργων του, ενώ δύο χρόνια μετά ο γλύπτης βραβεύεται με το Αριστείο των Τεχνών και άρχισε να αναγνωρίζεται για το έργο του. Το 1930 ο καλλιτέχνης εγκαθίσταται στην Αθήνα, όπου ζει τα τελευταία χρόνια της ζωής του ως το θάνατό του το 1938.

Eικαστικη ατζεντα

• Αμέσως μετά την περίοδο των εορτών, αναζωπυρώνεται και πάλι η εικαστική κίνηση στην Αθήνα με νέο κύκλο εγκαινίων. Από τις αναγγελίες για τον Ιανουάριο επισημαίνουμε τρεις διαφορετικές εκθέσεις, η κάθε μία από τις οποίες ξεχωρίζει για την ιδιαιτερότητά της.

• Γιαννούλης Χαλεπάς. Σχέδια και γλυπτά του μεγάλου Τήνιου γλύπτη θα παρουσιάσει η γκαλερί Καλφαγιάν (Χάρητος 11) από 14 Ιανουαρίου. Είναι μια ματιά στον μύχιο κόσμο του Χαλεπά, με έργα τέχνης μικρής κλίμακας αλλά μεγάλης έντασης (έως 13/2).

• Φαίδων Πατρικαλάκις. Παιδιά, ζώα και πουλιά πρωταγωνιστούν στη ζωγραφική του Φαίδωνα Πατρικαλάκι που δημιούργησε για «Τα παραμύθια του Καλού Μάγου», της ιστορίας που έγραψε ο Γιάννης Κοντός (εκδ. Κέδρος). Τα ζωγραφικά έργα θα εκτεθούν στον «Αστρολάβο- artlife» (Ηορδότου 11, 8-23/1).

• Πάμπλο Πικάσο. Εκθεση με χαρακτικά σε λινόλαιο που φιλοτέχνησε ο Πικάσο την περίοδο 1959-1963 θα παρουσιάσει η Gagosian Gallery (Μέρλιν 3) από 28 Ιανουαρίου έως 10 Απριλίου. Ο Πικάσο πειραματίστηκε με τη χαρακτική σε λινόλαιο χρησιμοποιώντας μαχαίρι, σμίλη ή σκαρπέλο.

Γλυπτό του Χαλεπά από το ψυχιατρείο

Μόλις δύο χρόνια πριν, η περίπτωση του κορυφαίου Ελληνα γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά (1851-1938) αντιμετωπιζόταν ακόμα με αμηχανία. Αν και η αξία του έργου του είχε αναγνωριστεί αρκετές δεκαετίες πριν, από ειδήμονες και μη, δεν είχαμε την ευκαιρία να θαυμάσουμε την τέχνη του σε όλη την έκτασή της σε μια μεγάλη έκθεση.

Από την επίσκεψη του Χαλεπά στο γλυπτό της Κοιμωμένης στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών

Τελικά τον Ιανουάριο του 2007 είδαμε από κοντά σχεδόν το σύνολο της καλλιτεχνικής δημιουργίας του Τηνιακού γλύπτη στην Εθνική Γλυπτοθήκη: περισσότερα από 95 γλυπτά και 125 σχέδια παρουσιάστηκαν 156 χρόνια από τη γέννησή του. Εργα του Γιαννούλη Χαλεπά, σχέδια και γλυπτά, συμπεριλήφθηκαν και το καλοκαίρι που μας πέρασε στη 2η Μπιενάλε της Αθήνας. Στην έκθεση της διοργάνωσης «Hotel Paradies», σε επιμέλεια της Νάντιας Αργυροπούλου, το έργο του Χαλεπά συνυπήρξε με εκείνο των Ν. Πεντζίκη, Κ. Ανγκερ, Π. Νομπλ κ.ά.

Η τέχνη του Τήνιου δημιουργού, έστω κι ένα μικρό μέρος της, εκτίθεται από τις 14 Ιανουαρίου και στην Γκαλερί Kalfayan (Χάρητος 11) στο Κολωνάκι. Πρόκειται για έκθεση με έξι γλυπτά και περίπου 120 σχέδια προερχόμενα από ιδιωτικές συλλογές: «Η μοντέρνα κυρία», φιλοτεχνημένη πριν από το 1924, η «Βοσκοπούλα» με τη μορφή της θέας Αθηνάς, που είναι το μοναδικό αγαλματίδιο που σώθηκε από τα χρόνια του γλύπτη στο ψυχιατρείο, η «Κόρη με το τριαντάφυλλο» από το 1937, «Η Αθηνά με καθρέφτη», «Νηρηίδες» κ.ά.

Ο Γιαννούλης Χαλεπάς υπήρξε παιδί οικογένειας φημισμένων Τηνίων μαρμαρογλυπτών. Ο πατέρας του Ιωάννης και ο θείος του είχαν μεγάλη οικογενειακή επιχείρηση μαρμαρογλυπτικής με παραρτήματα στη Σμύρνη, στο Βουκουρέστι και στον Πειραιά. Ο Γιαννούλης, ο μεγαλύτερος από τα πέντε αδέλφια της οικογένειας, είχε δείξει από μικρός το ενδιαφέρον του για τη μαρμαρογλυπτική. Παρά την κλίση του οι γονείς του τον προόριζαν για έμπορο. Ο ίδιος όμως επέμεινε και σπούδασε γλυπτική, αρχικά στο Σχολείον των Τεχνών της Αθήνας, στο πλευρό του Ελληνοβαυαρού γλύπτη Λεωνίδα Δρόση, από τον οποίο δέχτηκε και την επιρροή του κλίματος του νεοκλασικισμού, ενώ άρχισε να εξοικειώνεται με τα αγαπημένα του μυθολογικά θέματα. Αργότερα βρέθηκε με υποτροφία στο Μόναχο, όπου γοητεύτηκε από το ρεαλιστικό κίνημα της εποχής και τον δυναμικό ρεαλισμό του γλύπτη Ρίτσελ.

Ο τραγικός μύθος του καλλιτέχνη υφάνθηκε από τις σκληρές δοκιμασίες της ζωής του, την καθήλωσή του στην ψυχοπάθεια και τον εγκλεισμό από το 1888 και για δεκατρία χρόνια στο Δημόσιο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας. Το 1901 επέστρεψε στην Τήνο, αλλά δεν δούλεψε παρά μόνο μετά τον θάνατο της καταπιεστικής μητέρας του, το 1916. Από αυτή την περίοδο έχει διασωθεί μεγάλος αριθμός σχεδίων και προπλασμάτων σε πηλό, από τα οποία όμως κανένα δεν έγινε σε μάρμαρο.

Διασημότερο έργο του παραμένει η περίφημη «Κοιμωμένη», γλυπτό του 1878, που θαυμάζουμε στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών, στον τάφο της φυματικής νέας Σοφίας Αφεντάκη. Εργο που από μόνο του θα μπορούσε να χαρίσει στον Χαλεπά την αθανασία.

«Κόρη με τριαντάφυλλο» από το 1937

* Η έκθεση εντάσσεται στο πλαίσιο των ετήσιων εκθέσεων των Kalfayan Galleries, που έχουν στόχο την προώθηση και προβολή του έργου σημαντικών εκπροσώπων της ελληνικής τέχνης. Διάρκεια έως 13 Φεβρουαρίου. *

• Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΡΟΥΖΑΚΗ, Ελευθεροτυπία, Τρίτη 29 Δεκεμβρίου 2009

Γιαννούλης Χαλεπάς: Ο γλύπτης με την εύθραυστη ψυχή

Ο Γιαννούλης Χαλεπάς είναι για την νεοελληνική γλυπτική ο μεγάλος τραγικός της μύθος. Ο νεαρός ταλαντούχος καλλιτέχνης με την τεράστια αναγνώριση, την τραγική μοίρα, την τρέλα και την απομόνωση, τη μάνα που καταστρέφει τα έργα του, του απαγορεύει τη γλυπτική και θέλουν να την ταυτίζει με την Μήδεια.

Τέλος, η ανακάλυψη του γηραιού πλέον Γιαννούλη, η επιστροφή του με το εξαιρετικό έργο των τελευταίων χρόνων και η αναγνώριση. Διθυραμβικά σχόλια για την Κοιμωμένη του και συγκίνηση για την τραγική του μοίρα. Αυτός είναι ο Χαλεπάς για το πανελλήνιο, μια μυθιστορηματική μορφή με χαρακτηριστικά αγίου, που εξακολουθεί να συγκινεί ειδικούς, καλλιτέχνες, αλλά και ένα ευρύτερο κοινό.

Ο πατέρας του Γιαννούλη Χαλεπά τον προόριζε για υπαλληλάκο, εκείνος όμως αντέδρασε, ήθελε να γίνει καλλιτέχνης. Ήταν η πρώτη σημαντική ρήξη στη ζωή του. Στο Μόναχο, όπου φοιτούσε, διακόπτουν την υποτροφία του για χάρη άλλου. Δεν έχει σημασία η καταπληκτική πρόοδος των σπουδών του, ούτε η αξία της προσωπικότητάς του, αλλά τα«μέσα», εκείνα που ανοίγουν εύκολους δρόμους στη ζωή και την τέχνη. Αποκτά έτσι μια δεύτερη σκληρή εμπειρία, αυτή τη φορά σε κοινωνικό επίπεδο. Τότε παρουσιάστηκαν τα πρώτα συμπτώματα μελαγχολίας και εσωτερικής απομόνωσης.

Όταν επέστρεψε από το Μόναχο πήγε στην Τήνο. Εκεί γνώρισε τη δεκαοχτάχρονη Μαριγώ Χριστοδούλου. Μαζί της δημιούργησε ένα αγνό και τρυφερό σύνδεσμο, αλλά ακολούθησε ένα άτυχο τέλος. Έτσι απόκτησε μια τρίτη εμπειρία, που προστέθηκε στις προηγούμενες για να οξύνει περισσότερο το προσωπικό του δράμα.

Όταν τοποθετήθηκε στο Α’ Νεκροταφείο η «Κοιμωμένη» και έγινε φασαρία μεγάλη γύρω από το όνομά του, ο δάσκαλός του, Λ. Δρόσης, είπε, «Δεν είναι και τόσο σπουδαίο γλυπτό!». Αυτήν τη φορά γνώρισε ότι την επιτυχία την ακολουθεί ο φθόνος και η πολεμική των ανθρώπων, έστω κι αν ανάμεσα σ’ αυτούς βρίσκονται και οι δάσκαλοι.

Έτσι, αισθάνθηκε ολότελα ξεκομμένος από το κοινωνικό σύνολο. Δεν ήταν μόνο η εχθρική συμπεριφορά που αντιμετώπιζε σε κάθε του βήμα, αλλά και το γεγονός, ότι η πνευματική του σκέψη με τις ανησυχίες και τα ενδιαφέροντα, συναντούσε στην κοινωνική συναναστροφή ένα άγονο και αδιάφορο περιβάλλον. Και τα σημάδια της απομακρύνσεώς του έγιναν πλέον εμφανή.

Οι πρώτες εκδηλώσεις της αρρώστιας του φάνηκαν το 1878. Ήταν πλημμυρισμένος απογοήτευση, αισθανόταν μόνος, η μελαγχολία τον βασάνιζε οδυνηρά, άρχισε από αντίδραση να εκδηλώνεται βίαια. Έφτιαχνε σατύρους, τους γρατζούνιζε, τους έσπαζε, τους πετούσε πηλό για να χαλάσει το γέλιο, νόμιζε πως τον χλεύαζαν. Βρισκόταν σε τρομερή ένταση των πνευματικών του δυνάμεων, εργαζόταν είκοσι ώρες το ημερονύχτιο, η υπερκόπωση τον εξασθένισε. Δούλευε την «Μήδεια» όταν το μυαλό του θόλωσε. Το πνεύμα υπέκυψε εμπρός στην αδυναμία περισσότερης αντοχής των ζωτικών οργάνων του σώματος που καθορίζουν την ισορροπία.

Η κρίση εκδηλώθηκε στα Αλάτσατα της Μ. Ασίας που βρισκόταν με τον αδερφό του. Άρχισε με απόπειρες αυτοκτονίας. Τον Σεπτέμβρη 1879 ο αδερφός του τον πήγε στην Ιταλία, μήπως καλυτερεύσει. Όταν γύρισαν στην Τήνο, το θολωμένο μυαλό άρχισε πάλι να σωπαίνει. Γύριζε στην εξοχή ολομόναχος, τον έχαναν και έστελναν ανθρώπους στις ερημιές να τον βρουν.

Όταν η κατάσταση χειροτέρεψε, παρά τις επίμονες αντιρρήσεις της μητέρας του, τον έκλεισαν στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας. Ο πατέρας του πέθανε το 1901. Τον επόμενο χρόνο πήγε η μητέρα του στην Κέρκυρα και τον πήρε κοντά της στην Τήνο. Ο Χαλεπάς ήταν πια πενηντάρης...

Αν όμως νόμιζε κανείς πως η ζωή του επιτέλους θα βελτιωνόταν, γελιόταν, γιατί μια νέα ανήλεη κηδεμονία τον περίμενε. Πεπεισμένη η μητέρα του πως η Τέχνη έφταιγε για όλα, τον κυνηγούσε αδυσώπητα, μόλις τον έβλεπε να πιάνει κοντύλι. Κι ενώ ξετρύπωνε ο δύστυχος πηλό από μακρινές σπηλιές κι όλο κάτι πάλευε να σκαρώσει, εκείνη σαν έβρισκε τ’ αρχινισμένα έργα στο υπόγειο, καταχωνιασμένα σε κάθε λογής κρυψώνες, του τα ’σπαγε σκορπώντας τα κομμάτια τους στον κήπο...

Αντ’ αυτού, τον έστελνε στη βοσκή, γι’ άρμεγμα, στη βρύση για νερό, να την ξαλαφρώνει κάπως απ’ τις σπιτικές δουλειές, ενώ τον εκμεταλλεύονταν από πάνω και οι ντόπιοι για θελήματα, μ’ ένα κομμάτι ψωμί... Εκείνος μολαταύτα δεν ξεχνούσε ποτέ την τέχνη του. Κάποια αχτίδα επέμενε να μισοφέγγει στο σαλεμένο του μυαλό, σποραδικά σκιρτήματα μιας ναρκωμένης συνείδησης.

Όταν ο καθηγητής του Πολυτεχνείου και γνωστός γλύπτης, Θωμάς Θωμόπουλος, θαυμαστής του από νέος, μαθαίνοντας πως βγήκε επιτέλους απ’ το Ψυχιατρείο, πήγε να τον δει, τον βρήκε να σκαλίζει ένα ψόφιο σκυλί στ’ ανήλιαγο κατώι του, παρατηρώντας την ανατομία του.

Τα πράγματα αλλάζουν με το θάνατο της μάνας του το 1916. Ο Χαλεπάς δείχνοντας να μην έχει επαφή με το περιβάλλον, χωμένος στο κατώι του, μετά βίας ανεβαίνει στο μοιρολόι, στέκεται για λίγα λεπτά και μετά γυρνάει πίσω στο αυτοσχέδιο εργαστήρι του ν’ ανακατέψει, ελεύθερος πια, τους πηλούς του, γι’ άλλα δεκατρία χρόνια απόλυτης μοναξιάς.

Δούλευε μ’ εντελώς πρωτόγονα μέσα, μ’ ακονισμένα καλάμια αντί γλυφίδας, μ’ ένα καρφί αντί καλέμι, δίχως καν συρμάτινο σκελετό για τα προπλάσματά του -κάτι που προσδιόριζε και τη στατική τους, αφού το χώμα που ’βρισκε δεν βάσταγε μετέωρα τα μέλη των σκαλισμένων μορφών.

Ενώ οι χωριανοί εξακολουθούσαν να τον περιγελάνε, τον ανακάλυψαν κάποιοι ερασιτέχνες δημοσιογράφοι τοπικών εφημερίδων κι άρχισαν να τον επισκέπτονται, εξετάζοντας τα περίεργα δημιουργήματά του με την παράξενη κι άγρια γοητεία τους.

Ακολούθησαν ζωγράφοι και ειδήμονες τεχνοκρίτες, όπως ο Νικόλας Λύτρας, ο Θωμόπουλος ξανά (που φρόντισε να βγάλει και τα πρώτα γύψινα εκμαγεία των έργων του για να εκτεθούν επιτέλους στην Αθήνα), ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου κ.ά.

Η δόξα ερχόταν αργά, όσο εκείνος βρισκόταν ακόμα στο χωριό του. Βραβεία της Ακαδημίας Αθηνών, εκθέσεις, ομιλίες και τιμητικές εκδηλώσεις για τον εβδομηνταεξάχρονο γέροντα, που συνέχιζε απτόητος στη μονιά του, λες και δεν είχε ποτέ ανάγκη τον κόσμο, που τόσο τον είχε ταπεινώσει κρεμώντας του κουδούνια...

Το 1930, τα ανίψια του Βασίλης και Ειρήνη Χαλεπά τον φέρνουν στο σπίτι τους, στην οδό Δαφνομήλη 35 όπου ζει περιστοιχισμένος από προσφιλή του πρόσωπα τα τελευταία 8 χρόνια της ζωής του, χωρίς ποτέ να σταματήσει να εργάζεται.

Γεμίζει το υπόγειο του συγγενικού σπιτιού με νέα πρωτότυπα γλυπτά, κι όταν ο χώρος σώνεται, τ’ αραδιάζει στον ακάλυπτο της αυλής, κι ας τα λιώνει η βροχή... Ολοι τον τιμούν, τον εξυμνούν, τον κολακεύουν, τον αναγορεύουν Πρόεδρο διαφόρων καλλιτεχνικών σωματείων, προσπαθούν να του αποσπάσουν κάποιο σχόλιο, κάποια συνέντευξη, κάποια φωτογραφία.

Εκείνος παραμένει απλός, ταπεινός, λιγόλογος, ατάραχος, δοσμένος φανατικά στην τέχνη του και μόνο, ωσότου μια ημιπληγία του αχρηστεύει τη δεξιά πλευρά και τότε, με τ’ αριστερό του χέρι πια, γυρεύει ν’ αποτελειώσει τα προπλάσματα που επίμονα ζητάει να του τ’ ανεβάζουν ολοένα απ’ το εργαστήρι. Πεθαίνει στις 15 Σεπτεμβρίου 1938.

• Μας έφαγαν οι ξένοι...
  

Ο Χαλεπάς γεννήθηκε το 1851 στον Πύργο της Τήνου. Αφού τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο και την πρώτη τάξη του Σχολαρχείου, μπήκε το 1869 στο Τμήμα Γλυπτικής του Πολυτεχνείου. Είχε δάσκαλο τον Λεων. Δρόση. Αποφοίτησε το 1872 με άριστη επίδοση και το 1873 έφυγε για το Μόναχο με υποτροφία της Ευαγγελίστριας Τήνου. Εκεί φοίτησε στην Ακαδημία Εικαστικών Τεχνών με δάσκαλο τον Βίντμαν, μέχρι το 1876, αποσπώντας επαίνους και βραβεία.

Το 1878 έφτιαξε στην Αθήνα την «Κοιμωμένη» και τον ίδιο χρόνο, ενώ δούλευε τη «Μήδεια» σε φυσικό μέγεθος, έχασε την πνευματική του ισορροπία.

Στις 11.7.1888 μπήκε στο Ψυχιατρείο Κέρκυρας ως πάσχων «εξ ανοίας» και από εκεί βγήκε στις 6.6.1902. Στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στην Τήνο. Το 1916 μόλις πέθανε η μητέρα του άρχισε πάλι να δουλεύει. Το 1930 ήρθε στην Αθήνα, στο σπίτι της ανιψιάς του Ειρήνης Β. Χαλεπά. Πέθανε στις 15.9.1938.

Πηγές

«Μελετήματα για τον Χαλεπά και την εποχή του» Εκδόσεις ΕΡΙΝΝΗ

«Ο Χαλεπάς με τα μάτια των φωτογράφων και με τα χέρια των γλυπτών» Εκδόσεις ΕΡΙΝΝΗ

«Αντήχηση απ’ το παρελθόν - Δαφνομήλη 35 - Σόλωνος 69» Μάρω Βαμβουνάκη Εκδόσεις Φιλιππότη

«Γιαννούλης Χαλεπάς» Εθνική Πινακοθήκη

-Μουσείο Αλέξανδρου Σούτζου, Εθνική Γλυπτοθήκη

ΜΑΡΙΝΑ ΖΙΩΖΙΟΥ, ΕΙΚΟΝΕΣ, ΕΘΝΟΣ

Αγνωστα σχέδια του Γιαννούλη Χαλεπά

Μεγαλοφυείς «μονοκοντυλιές»

«Γυναικείο κεφάλι»

Είκοσι σχέδια του Γιαννούλη Χαλεπά (1851-1938) περιλαμβάνει το λεύκωμα «Αγνωστα σχέδια του Χαλεπά στον Πύργο της Τήνου», που κυκλοφόρησε πρόσφατα το Πνευματικό Κέντρο της κοινότητας Πανόρμου Τήνου. Τα σχέδια αυτά είδαν το φως της δημοσιότητας με την ευκαιρία των 70 χρόνων από το θάνατο του μεγάλου γλύπτη και περιήλθαν πριν αρκετά χρόνια στην κυριότητα της κοινότητας, μετά τη δωρεά της ανιψιάς του γλύπτη, Ειρήνης Β. Χαλεπά και της Νίνας Ηλ. Μαριολοπούλου. Με την έρευνα και παρουσίαση των άγνωστων στην πλειοψηφία τους σχεδίων ασχολήθηκε η Αλεξάνδρα Γουλάκου - Βουτυρά, καθηγήτρια του ΑΠΘ και μελετήτρια των γλυπτών και των σχεδίων του Χαλεπά.

Τα περισσότερα από αυτά ανήκουν στην τρίτη περίοδο της δημιουργίας του, την περίοδο Αθηνών (1930-1938) και είναι με κάρβουνο και μολύβι. Τα θέματά τους είναι παρμένα από τη μυθολογία, την καθημερινή ζωή, τη θρησκεία. Ακόμη, πορτρέτα και αυτοπροσωπογραφίες, τα οποία επανέρχονται σε όλες τις περιόδους της δημιουργίας του. Ανάμεσά τους: «Ο Αίσωπος», «Αφροδίτη με καθρέφτη», «Γυναικείο γυμνό», «Ο Πάρις και οι τρεις θεές», «Αμφιτρίτη», «Ειδύλλιο», «Παραμύθι της Πεντάμορφης», «Χριστός Ευλογών» κ.ά. Ακόμη περιλαμβάνονται σχέδια της περιόδου της Τήνου (γύρω στο 1918-1930), όπως: «Αγγελος», «Μελέτη επιτύμβιου μνημείου», «Γυναικείο κεφάλι», «Ανδρικό κεφάλι», «Μελέτη για τον Ορνιθοκλέπτη και δύο κεφάλια» κ.ά., καθώς επίσης και το αχρονολόγητο, ανυπόγραφο, έργο «Ανδρας με τραγιάσκα προφίλ προς τα δεξιά», το οποίο πιθανόν ανήκει στην περίοδο της Τήνου.

Οπως σημειώνει η Α. Γουλάκου - Βουτυρά, «στα σχέδια του Χαλεπά αντιλαμβάνεται κανείς αμέσως τη "γλυπτική" τους διάσταση. Είναι σχέδια γλύπτη, έχουν τη γρήγορη γραφή που καθορίζει τον όγκο, το περίγραμμα στο χώρο. Ο χώρος υπάρχει, είναι "αισθητός", ακόμα κι όταν, όπως γίνεται τις περισσότερες φορές, δε δηλώνεται σχεδιαστικά. Τα σχέδια του Χαλεπά πρέπει να τα διαβάσει κανείς ως μια άλλη άποψη των τελειωμένων γλυπτών του, σαν ένα ημερολόγιο γλυπτικής, όπου κάθε του σχέδιο έχει αναφορά σε κάποιο γλυπτό».

«Ο Αίσωπος»

Η δημιουργία του Χαλεπά έχει τρεις δημιουργικές περιόδους: Η πρώτη, των νεανικών του χρόνων, ξεκινά το 1870 περίπου και φτάνει έως το 1880. Είναι η εποχή της περίφημης «Κοιμωμένης» του, κατά την οποία δημιουργεί στο πλαίσιο της ακαδημαϊκής του παιδείας στη Σχολή της Αθήνας και στο Μόναχο. Από αυτή την εποχή δε σώζεται κανένα σχέδιο του Χαλεπά.

Ακολουθεί το κενό της ασθένειας, ο εγκλεισμός του στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας (1888-1902). Από τη δεύτερη περίοδο δημιουργίας του, όταν εγκαθίσταται στην Τήνο το 1902, σώζονται σίγουρα χρονολογημένα έργα μόνο μετά το 1918. «Τα χρόνια αυτά», σημειώνει η Α. Γουλάκου - Βουτυρά, «δύσκολα για τον Χαλεπά, όχι μόνον από οικονομική άποψη, αλλά για την απομόνωση, εγκατάλειψη, την έλλειψη επαφής και στοργής, συντελείται μια μεγάλη αλλαγή στο έργο του...». Τα χρόνια αυτά στην Τήνο σχεδίαζε παντού: Στους τοίχους του πατρικού του στον Πύργο, στα τραπέζια του καφενείου στον Πλάτανο της πλατείας, σε κουτιά από τσιγάρα, σε ό,τι έβρισκε πρόχειρο. «Ενα μεγάλο μέρος αυτών των σχεδίων», υπογραμμίζει η Α. Γουλάκου - Βουτυρά, «έχουν καταστραφεί ή χαθεί. Τα περισσότερα σχέδια αυτής της εποχής διασώθηκαν σε δέκα κατάστιχα λογαριασμών της επιχείρησης μαρμαρογλυπτικής του πατέρα του, τα οποία χρησιμοποιούσε ως υλικό σχεδίασης, όπου αποτύπωνε τη σκέψη του, την έμπνευσή του, τους προβληματισμούς του. Από την περίοδο αυτή σώζονται επίσης κάποια μονόφυλλα και σανγκίνες, τα περισσότερα από τα οποία χρονολογούνται στα τελευταία χρόνια της Τήνου, ανάμεσα στο 1927 και το 1930».

Τότε, τον Αύγουστο του 1930, η ανιψιά του, Ειρήνη Χαλεπά, τον παίρνει μαζί της στην Αθήνα, όπου εγκαθίσταται στο σπίτι της έως το θάνατό του το 1938 και ζει τα τελευταία δημιουργικά χρόνια της ζωής του μέσα σε οικογενειακό περιβάλλον και θαλπωρή. Από τα χρόνια αυτά σώζονται πολυάριθμα σχέδια σε μονόφυλλα και σε τετράδια που διατηρούνται κυρίως στην κατοχή της οικογένειας Β. Χαλεπά.

Οπως σημείωνε το 1979 ο Κώστας Ρωμανός, «τα σχέδια του Χαλεπά είναι μεγαλοφυείς μονοκοντυλιές. Με μια γραμμή σου δίνει στο χαρτί τη φιγούρα τόσο σύντομα, τόσο απλά, με τόση χάρη και αλήθεια, που σε ελάχιστους και πολύ εκλεκτούς καλλιτέχνες θα το βρείτε. Είναι γρήγορα, καμωμένα μ' αυτή τη χαρακτηριστική γεροντική γρηγοράδα, φορτωμένα με πείρα και σκέψη. Λουλούδια της ηλικίας».

Η. Μ. ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 14 Σεπτέμβρη 2008

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

4/7/2008

-- Αγνωστα σχέδια Χαλεπά

ΣΚΕΨΕΙΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΙΑ ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΧΑΛΕΠΑ ΣΤΗΝ ΤΗΝΟ

«Θαυματουργή» η δύναμη της μνήμης

Γιαννούλης Χαλεπάς

«Και μόνο που υπάρχω, έχω περίσσευμα. Υπάρχουνε πλούσιοι ενδεείς κι ενδεείς πολύ πλούσιοι, όπως εγώ. Το σώμα μου έτυχε να 'ναι γεμάτο παράθυρα χύθηκε μέσα μου ήλιος πολύς κι ο χρυσός μου περίσσεψε» (ανέκδοτο Νικηφόρου Βρεττάκου).

Ενας «ενδεής πολύ πλούσιος» υπήρξε και ο Γιαννούλης Χαλεπάς. Ο χρυσός του περίσσεψε στον τόπο και στο χρόνο, αλλά κάποιοι πλούσιοι ενδεείς, όπως υπήρξε πάντα αυτό το κράτος προς τη μυθιστορηματική αυτή μορφή με χαρακτηριστικά αγίου, που εξακολουθεί να συγκινεί ειδικούς, καλλιτέχνες, αλλά και ένα ευρύτερο κοινό, μένουν ασυγκίνητοι. Ο ταλαντούχος καλλιτέχνης με την τεράστια αναγνώριση, την τραγική μοίρα, την τρέλα και την απομόνωση, κατέχει αναμφισβήτητα μια εντελώς μοναδική θέση στη νεοελληνική γλυπτική.

Είχε απόλυτο δίκιο ο Στρατής Δούκας στο βιβλίο του «Ο Βίος Ενός Αγίου», που γράφει «ο Χαλεπάς είναι ο νεοέλληνας καλλιτέχνης που, μ' όποιο όνομα και να τον καλέσουμε, θα 'ταν κατώτερο από τη μεγαλοσύνη του». Πράγματι «το σώμα του» και η τέχνη του «έτυχε να 'ναι γεμάτο παράθυρα» και να «χυθεί μέσα του ήλιος πολύς» και ο «χρυσός» του να μας χαριστεί. Αλλά εκεί που γεννήθηκε, εκεί που έζησε και δημιούργησε τη δεύτερη περίοδο της δημιουργίας του, εκεί που στέκεται ακόμη ορθό το «θεμέλιο» του βίου του, χάρη στη φροντίδα της κοινότητας του Πύργου, εκεί που τα ίχνη του συλλαβίζονται πόντο - πόντο, στους τοίχους, στα προσωπικά του αντικείμενα, στα ενθυμήματα που άντεξαν στο χρόνο, στα έργα και τα σχέδια, στα προπλάσματα και στα βιβλία που έχουν γραφτεί γι' αυτόν, και πωλούνται στους επισκέπτες, προκειμένου να μπορεί να συντηρηθεί αυτός ο χώρος που λέγεται Μουσείο Χαλεπά και δεν είναι άλλο από το σπίτι του Γιαννούλη Χαλεπά, εκεί νιώθεις και αγανακτείς από την αδιαφορία του κράτους και του ΥΠΠΟ... [Σοφία ΑΔΑΜΙΔΟΥ, Ριζοσπάστης, 8/6/2008]