Ενας θησαυρός «ξηλώθηκε» λόγω γούστου. Αγιογραφίες του Κ. Παρθένη

Μπορεί τα έργα του Κωνσταντίνου Παρθένη να είναι περιζήτητα και να πωλούνται χρυσάφι στις διεθνείς δηµοπρασίες, οι Φαληριώτες όµως στις αρχές του αιώνα δεν τα είδαν µε καλό µάτι. Αποτέλεσµα; Δώδεκα έργα του αποµακρύνθηκαν από τον ναό του Αγίου Αλεξάνδρου στο Παλαιό Φάληρο πριν περάσει µήνας, ενώ άλλα επτά περνούν απαρατήρητα πάνω από µια βοηθητική πόρτα
Μπορεί να είναι η µοναδική εκκλησία στην Αθήνα που κρύβει τέτοιο θησαυρό: δεκατρία έργα του ανανεωτή της ελληνικής εικαστικής γλώσσας Κωνσταντίνου Παρθένη. Οι πιστοί όµως του Παλαιού Φαλήρου δεν φαίνεται πως είχαν την ίδια άποψη. Και σήµερα µπορεί να αγνοούν την αξία των φορητών εικόνων που βρίσκονται στη γειτονιά τους, επί της οδού Αγίου Αλεξάνδρου 14 και Αλκυόνης, οι πρώτοι όµως που τα αντίκρυσαν όχι απλώς αντέδρασαν και τα απέρριψαν, αλλά πίεσαν ώστε ακόµη δώδεκα να «εξαφανιστούν» από την εκκλησία!

Δύο στρατιωτικοί άγιοι, ο Αγιος Δηµήτριος και ο Αγιος Γεώργιος, µε εµβληµατικά άλογα και θριαµβευτικό ύφος που απέπνεαν µάλλον πατριωτικό παρά θρησκευτικό πνεύµα, ήταν από τα πρώτα έργα που προκάλεσαν αντιδράσεις.

«Τα άλογα είχαν ενοχλήσει», λέει ο Νίκος Ζίας, οµότιµος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήµιο Αθηνών και µέλος της επιτροπής για την επανατοποθέτηση των έργων από τον παλαιό στον νέο ναό. «Φάνηκαν υπερβολικά και έλεγαν πως εδώ φαίνεται το άλογο και όχι ο άγιος». Αντίδραση όµως υπήρξε και για την εικόνα της Αγίας Βαρβάρας, επειδή «τους φάνηκε προκλητική η διαγραφή του ποδιού της».

Τόσο αυτές οι τρεις εικόνες όσο και οι µορφές της Αγίας Καλλιόπης, της Αγίας Φιλοθέης και του Αγίου Παντελεήµονος παραµένουν ακόµη και σήµερα στον ναό πάνω από τη δεξιά βοηθητική πόρτα µακριά από τα κεριά και πλαισιώνουν την εντυπωσιακή Παναγία Μυρτιδιώτισσα – έργο εµβληµατικό που έχει καθαρά δοξαστικό χαρακτήρα, καθώς πρώτη φορά ο Ιησούς απεικονίζεται να κρατά τον σταυρό - σύµβολο της ελληνικής σηµαίας στο χέρι του. Αυτό το έργο έγινε από τον καλλιτέχνη για να εκφράσει το πνεύµα της βενιζελικής ιδεολογίας.

Ο Ευαγγελιστής Ματθαίος (πάνω), ο προφήτης Δαβίδ (µέση) και ο Ευαγγελιστής Ιωάννης (κάτω) όπως τους φιλοτέχνησε ο Κ.Παρθένης 

Δεν είχε όµως την ίδια τύχη και το Δωδεκάορτο που φιλοτέχνησε ο Κωνσταντίνος Παρθένης πάνω από το τέµπλο και το οποίο δεν έµεινε στον ναό ούτε µήνα. «Ο κόσµος αντιδρά για το Δωδεκάορτο, αν και στην πραγµατικότητα τα έργα αυτά δεν ήταν προσκυνητά καθώς ήταν σε µεγάλο ύψος, πάνω από το ύψος του ανθρώπου, περίπου στα 2,5 µ. - 3 µ. Τα έργα έµειναν στον ναό για µικρό διάστηµα, λιγότερο από µήνα. Τότε ένας επίτροπος (οικονοµικής ισχύος) – αυτά όλα από διηγήσεις – είπε: Θα τις πάρω εγώ αυτές τις εικόνες και θα σας φέρω άλλες. Τις πήρε, πράγµατι, και έφερε µια ζωγραφική που δεν ήταν πολύ άσχηµη. Είχε αρκετό γαλάζιο φόντο. Το κοινό τότε ευχαριστήθηκε!», µαρτυρεί ο Νίκος Ζίας. Οι δώδεκα εικόνες υπογεγραµµένες από τον ζωγράφο, παρά το γεγονός ότι δεν υπέγραφε τα εκκλησιαστικά έργα του, σήµερα βρίσκονται απρόσιτες για το κοινό στο υπόγειο της Εθνικής Πινακοθήκης.

Για ποιο λόγο όµως όλα αυτά τα έργα του Κωνσταντίνου Παρθένη είναι σηµαντικά; «Για τρεις βασικούς λόγους», εξηγεί ο Γιώργος Μυλωνάς στην εργασία του «Ο ιερός ναός Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου και η ιδιοπροσωπία του Νέου Ελληνισµού στη λατρευτική εικόνα του Παρθένη», που εκδόθηκε από το Πολιτιστικό Κέντρο Αµπελος (εκτός εµπορίου). «Πρώτον, διότι ζωγραφίζει βυζαντινά µε το βλέµµα στην αρχαιότητα. Δεύτερον, µεταγράφει εικαστικά τον προσωπικό του µεταφυσικό στοχασµό χωρίς να νοιάζεται για την εικονογραφική παράδοση. Επηρεάζει έτσι την εξέλιξη της νεώτερης εκκλησιαστικής τέχνης χωρίς όµως να βρίσκει µιµητές. Και τρίτον, διότι αντιµετωπίζει τη βυζαντινή τέχνη µε κριτήρια ιστορικά - ιδεολογικά. Δεν είναι τυχαίο πως την ίδια περίοδο δίνει σχέδια της νεοελληνικής εποποιίας: τη Νίκη, το τρίπτυχον της Αγίας Σοφίας, τον Αιώνα του Περικλή - Αιώνα του Βενιζέλου», καταλήγει.

• Στο απόγειο της καριέρας του

Ο παλιός ξύλινος ναός στο Φάληρο θεµελιώθηκε από τον τότε Μητροπολίτη Αθηνών Θεόκλητο το 1916 και τον θεµέλιο λίθο κατέθεσε ο πρίγκιπας και µετέπειτα βασιλιάς Αλέξανδρος. Ο ναός δεν αφιερώθηκε στον Αγιο Αλέξανδρο προς τιµήν του πρίγκιπα – του πλέον φιλοβενιζελικού βασιλιά την ταραγµένη εκείνη περίοδο – αλλά προς τιµήν του διπλωµάτη και πολιτικού Αλεξάνδρου Κοντοσταύλου, του οποίου η κόρη Αγγελική δώρισε το οικόπεδο στη µνήµη του. Η πρόσοψη βρισκόταν επί της οδού Αγίου Αλεξάνδρου. Το 1918 ο Αστικός Σύνδεσµος Παλαιού Φαλήρου µε εξέχοντα µέλη, όπως ο στενός συνεργάτης του Ελευθέριου Βενιζέλου και µετέπειτα πρωθυπουργός Ανδρέας Μιχαλακόπουλος, οι Μαρίνος Γερουλάνος, Δηµήτρης Μαρινόπουλος, Κάρολος Φιξ – και όχι το εκκλησιαστικό συµβούλιο – αναθέτει στον Κωνσταντίνο Παρθένη την εικονογράφησή του, σε µια εποχή κατά την οποία ο καλλιτέχνης βρίσκεται στο απόγειο της καριέρας του, µόλις έναν χρόνο πριν από τη µοναδική αναδροµική του στο Ζάππειο.

Το 1956 τέθηκε ο θεµέλιος λίθος του ναού, όπως τον ξέρουµε σήµερα, από τους αρχιτέκτονες Εθελ και Φαίδωνα Κυδωνιάτη. Τον ζωγραφικό διάκοσµο επιµελήθηκε ο Γιάννης Καρούσος, αγιογράφος µε µεγάλο έργο και εµπειρία σε µνηµειακούς ναούς, όπως ο Αγιος Παντελεήµων Αχαρνών, ο οποίος δεν έλαβε υπόψη του το εικονογραφικό πρόγραµµα του Παρθένη, σύµφωνα µε τον καθηγητή Νίκο Ζία. «Τα πάντα έχουν ισοπεδωθεί κάτω από µια σειρά εναλλασσόµενων µορφών και παραστάσεων, δηµιουργώντας στον επισκέπτη - πιστό ένα οπτικό αίσθηµα ανάλογο µε εκείνο που δοκιµάζουµε από τη συνεχιζόµενη ριπή ενός όπλου» αναφέρει χαρακτηριστικά ο ερευνητής Γιώργος Μυλωνάς. Οι αγιογραφίες του τέµπλου έχουν φιλοτεχνηθεί από τον ζωγράφο Γεωργαντά ενώ στην κόγχη του Ιερού έχουµε την Πλατυτέρα των Ουρανών, έργο του Ηλία Φέρτη, µαθητή του Παρθένη.

• Εκκλησίες που έχουν αγιογραφηθεί από τον Κ. Παρθένη

Αγιος Γεώργιος στη Βιέννη Εισόδια Θεοτόκου στη Χωριστή Δράµας Αγιος Γεώργιος στον Πόρο Αγιος Γεώργιος στο Κάιρο 

• Μ.Α., ΤΑ ΝΕΑ: Τρίτη 12 Οκτωβρίου 2010

Οι μέθοδοι των τριών

Βολανάκης, Παπαλουκάς και Παρθένης: τρεις μεγάλοι έλληνες ζωγράφοι μνημονεύονται με ισάριθμες εκθέσεις στην Αθήνα

Σήμερα θεωρείται ο «πατέρας της ελληνικής θαλασσογραφίας», από τους κορυφαίους ζωγράφους του 19ου αιώνα, ενώ τα έργα του σημειώνουν τιμές ρεκόρ στις δημοπρασίες.

Κι όμως ο Κωνσταντίνος Βολανάκης, που τιμήθηκε στα νιάτα του από τον αυτοκράτορα της Αυστρίας, τα τελευταία χρόνια της ζωής του, όταν επέστρεψε από το Μόναχο στην Αθήνα, δυσκολευόταν να ζήσει από τη ζωγραφική του.

Η μεγαλύτερη έκθεση μέχρι σήμερα για τον Κωνσταντίνο Βολανάκη με 62 πίνακές του παρουσιάζεται στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδας σε συνεργασία με το Ιδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη. Δύο ακόμα σημαντικοί ζωγράφοι του περασμένου αιώνα, ο Κωνσταντίνος Παρθένης και ο Σπύρος Παπαλουκάς έρχονται στο προσκήνιο με εκθέσεις που αναδεικνύουν τη σχέση τους με τη θρησκεία.

Νεαρός ζωγράφος το 1900, ο Τζόρτζιο ντε Κίρικο θυμάται τον δάσκαλό του: «Ερχόταν τότε στο Πολυτεχνείο κάθε βδομάδα για να διορθώσει τις τάξεις του σχεδίου ένας πολύ ηλικιωμένος ζωγράφος που λεγόταν Βολανάκης» αναφέρει στη βιογραφία του. «Ηταν θαλασσογράφος· γύρω στα μισά του περασμένου αιώνα είχε ζωγραφίσει πίνακες που δεν στερούνταν ζωγραφικής αξίας και ήταν μάλιστα πολύ εκφραστικοί και γεμάτοι ποίηση· τα θέματά του παρίσταναν ελληνικές παραλίες κοντά στην Αθήνα και απόψεις του λιμανιού του Πειραιά· στις παραλίες, κυρίες και κύριοι ντυμένοι σύμφωνα με τη μόδα εκείνου του καιρού παριστάνονταν όπως στους πίνακες του Κουρμπέ. Ηταν μια ζωγραφική λεία αλλά όχι γλυμμένη, που σαν ποιότητα θύμιζε λίγο τη ζωγραφική του Ιντούνο...»

Οι μοναδικές ελαιογραφίες του αφιερώματος, όπως «Η πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη», «Η ναυμαχία του Ναβαρίνου», «Η έξοδος του Αρεως» και άλλοι πίνακες, με ψαράδες, καΐκια, ιστιοφόρα και λιμάνια, δείχνουν τη δεξιοτεχνία του στα θαλασσινά θέματα.

Η έκθεση, που επιμελείται η Μαριλένα Κασιμάτη, και το λεύκωμα που τη συνοδεύει αναδεικνύουν τη διαδρομή του Βολανάκη: από την Κρήτη στην Ερμούπολη κι από εκεί στην Τεργέστη, όπου εργάζεται ως λογιστής. Ο εργοδότης του, Αφεντούλης, αναγνωρίζει το ταλέντο του και τον στέλνει στο Μόναχο και, στη βαυαρική μητρόπολη του νεοκλασικισμού, δίνει μορφή στα παιδικά του βιώματα ζωγραφίζοντας καράβια.

Σε μια εποχή που η φήμη του ως «ζωγράφου της θάλασσας» έχει εδραιωθεί στο εξωτερικό, ο Βολανάκης προτιμά να επιστρέψει στην Ελλάδα, όπου όμως έχει διαφορετική αντιμετώπιση. Δουλεύει με μεροκάματο 100 δραχμών σε κορνιζοποιείο του Πειραιά, όπου πουλάει τους πίνακές του, ενώ η κριτική βρίσκει στα έργα του «μόνον αρχαιολογικόν ενδιαφέρον». Οπως έχει επισημάνει ο γιος του Μιλτιάδης, πολλοί «επιτήδειοι» ωφελήθηκαν όταν μετά τον θάνατο του Βολανάκη τα έργα του απέκτησαν «το φυσιολογικόν ύψος» της αξίας τους.

* Δύο ακόμα εκθέσεις δείχνουν πως ο Κωνσταντίνος Παρθένης και ο Σπύρος Παπαλουκάς συνδύασαν στα έργα τους την παρισινή εμπειρία με τις ελληνικές καταβολές τους. Στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών παρουσιάζονται πέντε έργα του Κ. Παρθένη με θέμα τον Ευαγγελισμό, που συνδυάζουν την ελευθερία της μοντέρνας τέχνης με την πνευματικότητα της αρχαίας και της βυζαντινής τέχνης.

Επίσης με θρησκευτικό θέμα, η έκθεση «Σπύρος Παπαλουκάς: Αγιογραφίες, Σχέδια, Μακέτες» στο Ιδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη παρουσιάζει πρώτη φορά 100 και πλέον σχέδια, ελαιογραφίες και μακέτες του καλλιτέχνη. Τα έργα αυτά δείχνουν τις αναζητήσεις του στις σταθερές αξίες της βυζαντινής κληρονομιάς σε συνδυασμό με στοιχεία από τα ευρωπαϊκά ρεύματα της εποχής του. *

• Της ΠΑΡΗΣ ΣΠΙΝΟΥ, Κυρ. Ελευθεροτυπία, Επτά, Παρασκευή 25 Δεκεμβρίου 2009

Ο Ευαγγελισμός μέσα από τα μάτια του Κωνσταντίνου Παρθένη

• Στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών

Πέντε έργα του Κωνσταντίνου Παρθένη με θέμα τον Ευαγγελισμό θα φιλοξενήσει το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών (Ίδρυμα Βούρου-Ευταξία), στο πλαίσιο της έκθεσης: Κωνσταντίνος Παρθένης: «Δύναμις-Ποίηση, Ευαγγελισμός».

Η έκθεση θα διαρκέσει μέχρι την 1η Φεβρουαρίου 2010.

Παρουσιάζονται τα έργα:

*«Ευαγγελισμός» (87 x 54), ελαιογραφία σε μουσαμά, Συλλογή της Εθνικής Τράπεζας,
* «Δύναμις-Ποίηση» (318 x 158), ελαιογραφία σε μουσαμά που ανήκει σε ιδιωτική συλλογή,
* «Ευαγγελισμός» (45 x 44), ελαιογραφία σε μουσαμά, Συλλογή Εθνικής Πινακοθήκης-Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτζου
* «Δύναμις –Ποίηση» (προσχέδιο) (319 x 160), κάρβουνο σε χαρτί, Συλλογή Εθνικής Πινακοθήκης-Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτζου
* «Ευαγγελισμός» (75,5 x 72), ελαιογραφία σε μουσαμά, συλλογή του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών ύστερα από τη δωρεά της οικογένειας Παπαστράτου.

Το θέμα του Ευαγγελισμού συγκινούσε ιδιαίτερα το ζωγράφο, ο οποίος το παρουσίασε με μια σύνθεση που δεν υπάρχει ούτε στην ευρωπαϊκή ούτε στην βυζαντινή εικονογραφία. Η παρούσα έκθεση συγκεντρώνει τρία έργα με τον συγκεκριμένο τίτλο, τα οποία τοποθετούνται χρονικά στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας (1910-1911).

Είκοσι χρόνια αργότερα, στη δεκαετία του ’30, ο Παρθένης ζωγραφίζει έναν ακόμα «Ευαγγελισμό» με εντελώς όμως άλλη εικονογραφία, καθώς ο μεγάλος διαστάσεων πίνακας (100&215;100) -ο οποίος δεν εκτίθεται στην παρούσα έκθεση- καλύπτεται από ένα τοπίο με ένα κτίσμα δεξιά, μπροστά από το οποίο κάθεται η Παναγία, ενώ από την άλλη άκρη έρχεται ο Αγγελος και της απευθύνει τον Χαιρετισμό.

Το νέο έργο που παρουσιάζεται στην έκθεση αυτή είναι ένας μεγάλος πίνακας (318&215;158) προερχόμενος από ιδιωτική συλλογή, που έχει μεν δημοσιευθεί στο βιβλίο του Ε. Ματθιόπουλου αλλά ουσιαστικά δεν έχει μελετηθεί και παρουσιαστεί στο ευρύτερο κοινό. Το έργο ανήκει στα τελευταία χρόνια της δημιουργίας του Παρθένη, στη δεκαετία του 1950, και έχει δύο τίτλους, «Ποίηση» και «Ευαγγελισμός». Ο Α. Κωτίδης δέχεται τον τίτλο «Ευαγγελισμός».

Ο Κωνσταντίνος Παρθένης (1878-1967) είναι αναμφισβήτητα ο σημαντικότερος Έλληνας ζωγράφος του 20ου αιώνα. Ο ζωγράφος που κατόρθωσε να συνδυάσει την ελευθερία που πρόσφερε η μοντέρνα τέχνη με την ελληνική πνευματικότητα και διαύγεια, αξιοποιώντας τα διδάγματα που αντλούσε από την αρχαία τέχνη, την βυζαντινή και φυσικά την μοντέρνα από την οποία είχε επηρεαστεί κατά την διαμονή του Παρίσι.

Το έργο του Παρθένη έχει προσωπική σφραγίδα και μια βαθιά πνευματικότητα που του δίνει αντοχή στο χρόνο πέρα από τις μεταλλασσόμενες με ταχύτατους ρυθμούς στην εποχή μας τεχνοτροπίες. Έτσι κάθε παρουσίαση έργων του αποτελεί ένα γεγονός υψηλής αισθητικής, προσφέροντας τη βαθιά εκείνη δόνηση που προκαλεί το αληθινό έργο τέχνης.

Τα εγκαίνια της έκθεσης, την οποία θα παρουσιάσει ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης κ. Νικόλαος Ζίας, θα πραγματοποιηθούν την Τετάρτη 9 Δεκεμβρίου 2009 στις 19:00 στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών (Ίδρυμα Βούρου-Ευταξία), οδός Ιω. Παπαρρηγοπούλου αρ. 7, Πλατεία Κλαυθμώνος, Αίθουσα «Άθω Γ. Τσούτσου».

Πέντε «Ευαγγελισμοί». Εκθεση-ζουμ σε ένα θέμα που συγκινούσε τον Κωνσταντίνο Παρθένη

• Πέντε «Ευαγγελισμοί» του Κωνσταντίνου Παρθένη, ανάμεσά τους και ένας που δεν έχει παρουσιαστεί στο ευρύτερο κοινό, θα συναντηθούν σε μια έκθεση, μικρή αλλά σημαντική, την οποία διοργανώνει το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών - Ιδρυμα Βούρου-Ευταξία (Παπαρρηγοπούλου 5-7, Πλατεία Κλαυθμώνος), από τις 9 Δεκεμβρίου έως την 1η Φεβρουαρίου.

Ενας από τους «Ευαγγελισμούς» του Κωνσταντίνου Παρθένη, που ανήκει στη συλλογή του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών, όπου θα γίνει και η θεματική έκθεση

Το θέμα του Ευαγγελισμού φαίνεται πως συγκινούσε ιδιαίτερα τον μεγάλο ζωγράφο, ο οποίος το απέδωσε με μια σύνθεση που δεν συναντάται ούτε στην ευρωπαϊκή ούτε στη βυζαντινή εικονογραφία. Τρία από τα πέντε έργα της έκθεσης φέρουν τον ίδιο τίτλο, «Ευαγγελισμός», τα οποία χρονολογούνται μεταξύ 1910 και 1911.

Ανήκουν στις συλλογές της Εθνικής Τράπεζας, της Εθνικής Πινακοθήκης και στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών (δωρεά της οικογένειας Παπαστράτου). Αλλος ένας «Ευαγγελισμός» καταγράφεται, μια εικοσαετία αργότερα, στη δεκαετία του '30, με εντελώς άλλη εικονογραφία.

Ο πίνακας αυτός, που δεν περιλαμβάνεται στην επικείμενη έκθεση, παρουσιάζει ένα τοπίο με ένα κτίσμα δεξιά, μπροστά από το οποίο στέκεται η Παναγία, ενώ από την άλλη άκρη έρχεται ο Αγγελος και της απευθύνει τον Χαιρετισμό.

Στα τελευταία χρόνια της δημιουργίας του, στη δεκαετία του 50, λίγα σχετικά χρόνια πριν από το θάνατό του το 1967, ο Παρθένης δημιούργησε έναν άλλο πίνακα που συναντάται με δύο τίτλους, «Ποίηση» και «Ευαγγελισμός». Αυτός ο πίνακας, μεγάλων διαστάσεων (318Χ158), ο οποίος ανήκει σε ιδιωτική συλλογή, θα εκτεθεί για πρώτη φορά.

Εχει δημοσιευτεί στην μεγάλη, πρόσφατη, μονογραφία για τον Παρθένη του ιστορικού τέχνης Ευγένιου Ματθιόπουλου, αλλά ουσιαστικά δεν έχει μελετηθεί. Μαζί θα παρουσιαστεί και το προσχέδιό του, ιδίων περίπου διαστάσεων και με τους ίδιους τίτλους (συλλογή Εθνικής Πινακοθήκης). Ετσι η έκθεση προσφέρεται και ως θέμα μελέτης για τους περί τον Παρθένη ειδικούς. Την έκθεση θα παρουσιάσει στα εγκαίνια (Τετάρτη 9 Δεκεμβρίου, 7 μ.μ.) ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης Νίκος Ζίας.

• Δ.Ρ., ΕΘΝΟΣ, 30/11/2009