Σημαντική διεθνής διάκριση για το αρχιτεκτονικό γραφείο Potiropoulos+Partners

Το Νηπιαγωγείο της Γερμανικής Σχολής Αθηνών, έργο των αρχιτεκτόνων Potiropoulos+Partners, τιμήθηκε πρόσφατα με το διεθνές βραβείο “Popular Choice Winner” του Architizer, στην κατηγορία Kindergartens, με συμμετοχές από περισσότερες από 100 χώρες και online ψηφοφορία από όλο τον κόσμο. Η απονομή του βραβείου θα πραγματοποιηθεί στις 12 Μαΐου 2016 σε ειδική εκδήλωση στην Νέα Υόρκη. Το συγκεκριμένο έργο είχε ήδη αποσπάσει και άλλες σημαντικές διακρίσεις : Επελέγη το 2015 ως υποψήφιο για το “European Union Prize” που απονέμει το Mies van der Rohe Foundation, ενώ την ίδια χρονιά τιμήθηκε με “Έπαινο” στο πλαίσιο των βραβείων “Δομές” για το καλύτερο πραγματοποιημένο έργο των ετών 2010-2014.

Η επικαιρότητα της αρχιτεκτονικής

Ενα αφιέρωμα στα μουσεία στο ιστορικό περιοδικό «Αρχιτεκτονικά Θέματα»

• Του Ανδρέα Γιακουμακάτου*Η Καθημερινή, 26/8/2012

Αρχιτεκτονικά Θέματα, τόμος 46/2012, σελ. 192 - 45 ευρώ

Το εντυπωσιακό αφιέρωμα στα μουσεία είναι ένα από τα θέματα που φιλοξενεί φέτος το περιοδικό «Αρχιτεκτονικά Θέματα». Εργα όπως το Νέο Μουσείο στο Βερολίνο του David Chipperfield, το MAXXI στη Ρώμη της Zaha Hadid, το μουσείο τέχνης Chichu στη Naoshima του Tadao Ando και πολλά άλλα, επιλεγμένα από τη Βανέσσα Τσακαλίδου, αντιπροσωπεύουν τις καλύτερες επιδόσεις σε αυτόν τον τομέα διεθνώς τα τελευταία χρόνια. Σε μια περίοδο όπου τα περιοδικά αρχιτεκτονικής, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, υφίστανται τη σφοδρή πίεση που προέρχεται από την κρίση του επαγγέλματος, τα «Αρχιτεκτονικά Θέματα» συνεχίζουν μια επιθετική πολιτική εμπλουτισμού της ύλης και εξαιρετικής επιμέλειας στην παραγωγή των τευχών. Τα τελευταία χρόνια το περιοδικό έχει δώσει έμφαση σε μια ισορροπημένη παρουσίαση της διεθνούς και της ελληνικής πραγματικότητας, προσπαθώντας να ανταποκριθεί στην ανάγκη ενημέρωσης για ό,τι συμβαίνει στο εξωτερικό, χωρίς να εγκαταλείπει τον ιστορικό του χαρακτήρα κριτικού και επιλεκτικού «αρχείου» της ελληνικής αρχιτεκτονικής που ξεκίνησε το μακρινό πια 1967.

Η ελληνική πολυκατοικία στο μικροσκόπιο. Εκθεση αρχιτεκτονικής στο Μουσείο Μπενάκη με τίτλο «Πληθοδομές»

Το μοντέλο της ελληνικής, αστικής πολυκατοικίας στο εργαστήριο. Πρόκειται για μία αρχιτεκτονική έρευνα που με τον τίτλο «Πληθοδομές» θα αναπτυχθεί στις αίθουσες του Μουσείου Μπενάκη (Νέο Κτίριο) εν είδει έκθεσης από τις 25 Ιανουαρίου παρουσιάζοντας τους προβληματισμούς του αρχιτέκτονα Ζήση Κοτιώνη πάνω στην πολυκατοικία και εν γένει την αστική κατοικία, όπως έχει αναπτυχθεί στην Ελλάδα.

Βασισμένος στην κοινωνική κριτική της μεταπολεμικής κατοικίας, που είχε πυρήνα της την οικογένεια ο Κοτιώνης δημιουργεί στο εργαστήριο εναλλακτικές μορφές και τύπους σύνθετων δομών αστικής κατοίκησης με αφετηρία το «κοινό», που στη σύγχρονη πόλη δεν είναι μόνον ο δημόσιος χώρος αλλά και το έδαφος, ο αέρας, οι υποδομές, η απαραίτητη ενέργεια για την αναπαραγωγή της αστικής ζωής. Η έρευνά του έτσι, επαγγέλλεται μία κτιριακή δομή για το πλήθος, την «πληθοδομή», η οποία δοκιμάζει την αντοχή της γηράσκουσας δομής της τυπικής πολυκατοικίας. Πρόκειται για μία οικοδομική πρόταση στην κλίμακα της πόλης.

Ο απαράμιλλος κύριος Τσίλερ

• Η Εθνική Πινακοθήκη παρουσιάζει πρώτη φορά εκατοντάδες σχέδια του αρχιτέκτονα που αναμόρφωσε την Αθήνα

• Της ΠΑΡΗΣ ΣΠΙΝΟΥ, Επτά, Κυριακή 14 Φεβρουαρίου 2010

Προεδρικό μέγαρο, Ιλίου Μέλαθρον, Εθνικό Θέατρο, Μέγαρο Μελά, Δημαρχείο Ερμούπολης Σύρου... Ποιος δεν έχει θαυμάσει τα εξαίσια νεοκλασικά του Ερνέστου Τσίλερ; Ομως, πίσω από τους κίονες, τις τοιχογραφίες, τα αγάλματα, υπήρχε τεχνολογία που στα τέλη του 19ου αιώνα φάνταζε διαστημική.

Το Νομισματικό Μουσείο Αθηνών στεγάζεται σήμερα στο κτίριο «Ιλίου Μέλαθρον», στην αρχοντική κατοικία του αρχαιολόγου Ερίκου Σλήμαν, έργο του αρχιτέκτονα Ερνστ Τσίλερ.

Για παράδειγμα, το Ιλίου Μέλαθρον (σήμερα Νομισματικό Μουσείο), τότε κατοικία του Ερρίκου Σλίμαν, του αρχαιολόγου που ανακάλυψε την Τροία, είχε συστήματα εξαερισμού και θέρμανσης με αεραγωγούς που κατέληγαν στα δάπεδα των δωματίων, εγκατάσταση φωταερίου, ρολά στις πόρτες και τα παράθυρα, ακόμα και πυροπροστασία!

Ο δραστήριος, φιλόδοξος Τσίλερ πρωτοπάτησε το πόδι του στην Αθήνα, το 1861, σε ηλικία μόλις 24 χρόνων, κι αμέσως φάνηκε πως ήρθε για να μείνει. Ουσιαστικά έγινε Ελληνας, αφού έζησε στη χώρα μας σχεδόν 50 χρόνια, μέχρι το τέλος της ζωής του, ενώ έκανε οικογένεια με την καθηγήτρια πιάνου Σοφία Δούδου. Μάλιστα, αρκετά από τα σχέδιά του τα υπέγραφε με ελληνικούς χαρακτήρες.

Από νωρίς, έγινε προστατευόμενος του δανού αρχιτέκτονα Θεόφιλου Χάνσεν, δικτυώθηκε στην βασιλική αυλή του Γεωργίου Α', υπηρέτησε την πλούσια αστική τάξη, έκανε αρχαιολογικές ανασκαφές, έγινε καθηγητής στο Πολυτεχνείο, από όπου απολύθηκε το 1883. Ο λόγος; Αρνήθηκε να συγκαλύψει τις οικονομικές καταχρήσεις που καθυστερούσαν την ανέγερση του Ζαππείου...

Οσα θαυμαστά δημιούργησε ο Τσίλερ αλλά και όσα οραματίστηκε, 450 σχέδια και υδατογραφίες από το αρχείο του που ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη, μαζί με προσωπικά του αντικείμενα αποτελούν το υλικό της έκθεσης που θα εγκαινιαστεί γύρω στις 20 Μαρτίου. Πρόκειται για σχέδια από δημόσια και ιδιωτικά μέγαρα, εκκλησίες, διακοσμητικά μοτίβα και έπιπλα, αρχαιολογικά θέματα και μελέτες πολυχρωμίας. Η παρουσίαση θα έχει σκηνογραφικό χαρακτήρα: ο αρχιτέκτονας Βασίλης Κολώνας θα βάλει στις αίθουσες της Εθνικής Πινακοθήκης φωτογραφικές μεγεθύνσεις των προσόψεων των κτιρίων του Τσίλερ, έτσι ώστε ο επισκέπτης να έχει την εντύπωση ότι μπαίνει μέσα σ' αυτά. Επίσης, χάρτες και φυλλάδια με τη «διαδρομή Τσίλερ» θα μοιράζονται σε όσους θέλουν να ανακαλύψουν τα σωζόμενα κτίρια του σάξονα αρχιτέκτονα.

«Ο Τσίλερ είναι ο αρχιτέκτονας που διαμόρφωσε τη φυσιογνωμία της Αθήνας και άλλων αστικών πόλεων», επισημαίνει η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα. «Δεν είναι αποκλειστικά νεοκλασικός, είναι εκλεκτικός. Χρησιμοποιεί βορειοευρωπαϊκά στοιχεία, αλλά περισσότερο εμπνέεται από την αρχαιότητα και το Βυζάντιο».

Τα κτίριά του έγραψαν τη δική τους ιστορία. Οι οικίες Σταθάτου (Κυκλαδικό Μουσείο), και Δεληγιώργη (παλαιά Ταινιοθήκη), το Γερμανικό και Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο, τα ξενοδοχεία της Ομόνοιας «Μπάγκειον» και «Αλέξανδρος», το Δημοτικό Θέατρο, που δυστυχώς κατεδαφίστηκε, οι επαύλεις των Ι.Ν. Σβορώνου και Ανδρέα Συγγρού, ο ναός του Αγίου Λουκά στην Πατησίων. Αλλά και εκτός Αθηνών έβαλε την υπογραφή του στο μουσείο της Ολυμπίας, στα θέατρα των Πατρών και της Ζακύνθου (που καταστράφηκε από τους σεισμούς), στην Αγορά του Πύργου, το ναό της Φανερωμένης στο Αίγιο κ.λπ.

Φώτα στον Παρθενώνα

Πολλά άλλα φιλόδοξα σχέδιά του παρέμειναν στα χαρτιά. Εδωσε έναυσμα για τη δενδροφύτευση του τότε φαλακρού Λυκαβηττού, τον οποίο ήθελε να εξωραΐσει με κομψά περίπτερα και κιόσκια. «Η διαμόρφωση του Λυκαβηττού ως γερμανικού Luftkurort, τόπο δηλαδή αναψυχής αστών, που ως ιδέα διατύπωσε και σε ένα κείμενό του, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ γιατί θα στοίχιζε πολλά», σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης Μαριλένα Κασιμάτη στο φετινό ημερολόγιο της Εθνικής Πινακοθήκης, που είναι αφιερωμένο στον Τσίλερ. Εκανε ακόμα μελέτες για θερινά ανάκτορα στο Τατόι και στους Πεταλιούς. Μέχρι και μια μελέτη του για τον φωτισμό του Παρθενώνα υπάρχει, που πρόβλεπε και την αναδημιουργία του αγάλματος της θεάς Αθηνάς!

Οταν ο Τσίλερ ήρθε στην Ελλάδα, έπειτα από σπουδές στη Βασιλική Σχολή Αρχιτεκτονικής του Πολυτεχνείου της Δρέσδης, η Αθήνα του φάνηκε σαν ένα «μεγάλο χωριό», παρ' ότι οι βαυαροί αρχιτέκτονες είχαν προσπαθήσει να της δώσουν αρχαίο κλέος, με επιβλητικά νεοκλασικά κτίρια και να μετατρέψουν τα «θολά ρεύματα» σε βουλεβάρτα, όπως η Πανεπιστημίου, η Σταδίου, η Βασιλίσσης Σοφίας, η Ηρώδου Αττικού.

Ανέλαβε την πρώτη σημαντική αποστολή του έπειτα από ανάθεση του δασκάλου του και εργοδότη του στη Βιέννη Θεόφιλου Χάνσεν: να επιβλέψει τις οικοδομικές εργασίες της Σιναίας Ακαδημίας που χρηματοδοτούσε ο βαρόνος Σίνας και αποτελούσε μέρος της περίφημης αρχιτεκτονικής τριλογίας του Χάνσεν (Βιβλιοθήκη-Πανεπιστήμιο-Ακαδημία).

Ανασκαφή στο Στάδιο

Καθώς το σχέδιο της Ακαδημίας ακολουθούσε το πρότυπο του Ερεχθείου, ο επαγγελματισμός και η περιέργεια του Τσίλερ τον ώθησαν στις πηγές. Θα μελετήσει όχι μόνο το Ερεχθείο, αλλά και τον Παρθενώνα, το Θησείο, το ναό της Αφαίας στην Αίγινα. «Δεν ήταν μόνο τα μνημεία που καθοδηγούσαν τον νέο αρχιτέκτονα, αλλά κυρίως ο ήλιος, το αττικό φως. Το φως της Ελλάδας ζωντανεύει την αρχιτεκτονική του», συνεχίζει η Μ. Λαμπράκη Πλάκα. «Καθώς έχει σπουδάσει και ζωγραφική, σχεδιάζει με ακρίβεια και καλλιτεχνική ευαισθησία αρχαία μέλη, διακοσμητικά μοτίβα και αγάλματα και αναπαράγει τα λείψανα της πολυχρωμίας, ζωντανής ακόμη, αφήνοντάς μας μια ανεκτίμητη μαρτυρία».

Ο πολυπράγμων Τσίλερ ανέλαβε και ρόλο αρχαιολόγου. Αγόρασε το λόφο όπου βρίσκεται το Παναθηναϊκό Στάδιο και άρχισε εκεί ανασκαφές, όπως και στο θέατρο του Διονύσου. Στις μελέτες που δημοσίευσε «υποστηρίζει ότι η καμπυλότητα που παρατηρείται στον Παρθενώνα και σε αλλα μνημεία δεν οφείλεται σε καθίζηση, όπως υποστήριζαν άλλοι μελετητές, αλλά είναι ηθελημένη και εκφράζει μια ύψιστη αισθητική εκλέπτυνση, υπηρετώντας παράληλα και λειτουργικούς σκοπούς».

Η έκθεση είναι αφιερωμένη στο Μαρίνο Καλλιγά, ο οποίος το 1961, όταν ήταν διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, είχε την πρωτοβουλία να αγοράσει το αρχείο Τσίλερ, έναντι 20.000 δρχ. «Συμφέρουσα τιμή», όπως αναφέρουν τα πρακτικά της εποχής, όταν «ένα έργο του Κοντόπουλου έφτανε τις 10.000 δρχ., ενώ ένα γλυπτό του Καπράλου στις 20.000». Αργότερα ο μικρότερος γιος του Τσίλερ, Βάλτερ, δώρισε στην Εθνική Πινακοθήκη και δύο ανάγλυφα πορτρέτα των γονιών του από τον κατεστραμμένο τάφο τους. Παράλληλα με την έκθεση θα κυκλοφορήσει μια μικρή αυτοβιογραφία του εμπνευσμένου αρχιτέκτονα. *

Ανακυκλώνοντας δημιουργικά τον μοντερνισμό

Οι διάσημοι Βραζιλιάνοι ντιζάινερ Καμπάνα ανακαινίζουν ξενοδοχείο με «ελληνικές» ιδέες

Του Δημητρη Ρηγοπουλου, Η Καθημερινή, 18/01/2009

Κανονικά, γίνεται έτσι: ο διάσημος αρχιτέκτονας/ντιζάινερ που μόλις ανέλαβε ένα έργο στην Ελλάδα διαλέγει ένα ελληνικό γραφείο για να συνεργαστεί. Το ελληνικό γραφείο θα τον εξοικειώσει με την ελληνική πραγματικότητα και θα τον βοηθήσει να υλοποιηθεί η μελέτη σε ένα κατά πάσα πιθανότητα όχι ιδιαίτερα φιλικό περιβάλλον (βλέπε: γραφειοκρατία). Με τους αδελφούς Καμπάνα, τον Φερνάντο και τον Ουμπέρτο, δεν γίνεται καθόλου έτσι. Στο πρώτο τους αθηναϊκό project οι συνεργάτες τους στην εκ βάθρων ανακαίνιση του παλιού ξενοδοχείου «Olympic Palace» στη οδό Φιλελλήνων δεν είναι φτασμένοι Ελληνες ντιζάινερ. Αλλά φρέσκοι απόφοιτοι της Αρχιτεκτονικής ή της Σχολής Καλών Τεχνών, νέοι επαγγελματίες που έχουν την ευκαιρία να δουλέψουν μαζί με δύο από τα μεγαλύτερα ονόματα του διεθνούς ντιζάιν: τους Βραζιλιάνους Καμπάνα. Το πώς οδηγηθήκαμε στο εργαστήριο που λειτουργεί στο ισόγειο του ξενοδοχείου (θα μετονομαστεί σε Yes! και θα λειτουργήσει μέχρι το τέλος του χρόνου) είναι ένα κράμα επιθυμίας και ευνοϊκής συγκυρίας.

Οταν το «Olympic Palace» πέρασε στα χέρια του Δάκη Ιωάννου, αποφασίστηκε η αποθήκευση όλων των κινητών αντικειμένων του ξενοδοχείου. Καρέκλες, φωτιστικά, μοκέτες, τραπέζια, πολυθρόνες μεταφέρθηκαν με φορτηγά σε μεγάλους αποθηκευτικούς χώρους. Φωτογραφήθηκαν, καρτελογραφήθηκαν σαν μελλοντικά εκθέματα ενός υποθετικού αρχαιολογικού μουσείου του μοντερνισμού. Το «Olympic Palace» δεν ήταν ένα οποιοδήποτε ξενοδοχείο. Kτισμένο στα τέλη της δεκαετίας του ‘50, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Ιάσονα Ρίζου, είχε ασπαστεί το μοντέρνο μέσα-έξω. Στην πρόσοψη, ένας χαρακτηριστικός ορθογώνιος κάνναβος, στο εσωτερικό η νεωτερική επίπλωση ενός μοντέρνου ξενοδοχείου που δεν ήταν ο κανόνας στην Αθήνα του 1959.

Σύγχρονη αισθητική

Οι Καμπάνα βλέποντας τι υπάρχει στις αποθήκες ήθελαν να ξαναδούν τις ίδιες καρέκλες, τις ίδιες πολυθρόνες, τα ίδια φωτιστικά φιλτραρισμένα μέσα από μια πιο σύγχρονη αισθητική. Δόθηκαν οδηγίες και τα παιδιά του εργαστηρίου ξεχύθηκαν στο Μοναστηράκι, στου Ψυρρή αλλά και σε λιγότερο προφανείς πιάτσες για να «φανταστούν» από την αρχή αντικείμενα που φτιάχτηκαν πριν σχεδόν μισό αιώνα. Σε κάθε συνάντηση με τους Καμπάνα υπήρχε ένα θέμα (καρέκλα, τραπέζι, κ.ά.) στο οποίο οι νέοι σχεδιαστές έπρεπε να ανταποκριθούν. Τα αποτελέσματα ήταν τόσο εντυπωσιακά που «υποχρέωσαν» το διάσημο δίδυμο να υιοθετήσει πολλές από τις ιδέες του εργαστηρίου. Ο επανασχεδιασμός του κάθε αντικειμένου υπάκουσε και υπακούει στην κουλτούρα της ανακύκλωσης και του reused, επαναφέροντας στο προσκήνιο τη λογική του χειροποίητου. Ποιος να μας το έλεγε στο τέλος της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα! Τα πάντα είναι κατασκευασμένα σε φυσική κλίμακα. Υλικά, υφάσματα, αξεσουάρ είναι αγορασμένα σε μικρές βιοτεχνίες του κέντρου και της συνοικιακής Αθήνας.

Ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης είναι η ψυχή του εργαστηρίου. Ο ίδιος είχε την ιδέα, ο ίδιος βρήκε τους 19 νέους αρχιτέκτονες, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν φοιτητές του στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. «Η εμπειρία του Campana Workshop στην Αθήνα αναδεικνύει δύο μείζονα ζητήματα: Το πρώτο είναι η αλλαγή παραδείγματος στον σχεδιασμό: Από το βιομηχανικό μοντέλο του “μηχανικού” περνάμε πλέον στο μεταβιομηχανικό μοντέλο του “bricoleur”, δηλαδή εκείνου που κάνει δημιουργική χρήση οιουδήποτε υλικού και αντικειμένου, λειτουργώντας με ετερόκλητα υπολείμματα, θραύσματα και συναρτήσεις. Αν μέχρι σήμερα το πρότυπο του “μηχανικού” υπήρξε το σύμβολο του industrial design, ο “bricoleur” μοιάζει να αναδεικνύεται σε νέο παράδειγμα που αποδεσμεύει τη διαδικασία του σχεδιασμού από την πρωτοκαθεδρία της βιομηχανικής αυτοαναφορικότητας. Ο bricoleur, όπως τον περιέγραψε ο Claude Levi-Strauss, δουλεύει με αναπάντεχους συνδυασμούς και μετατροπές, επαναξιολογώντας τη χειροτεχνία και την απωθημένη δυναμική του λαϊκού υλικού πολιτισμού».

Μια τέτοια προοπτική, πιστεύει, μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα αναζωογονητική για την ελληνική κουλτούρα του σχεδιασμού, απεγκλωβίζοντάς την από την καχεξία, την αδράνεια και τα συμπλέγματα μειονεξίας.

Πρακτική της δια-σκευής

«Το δεύτερο στοιχείο που αναδεικνύει το Campana Workshop είναι η πρακτική της δια-σκευής, που στη γλώσσα μας συνδέεται με τον ίλιγγο των μουσικών remix και του sampling, εμπεριέχοντας, συγχρόνως, την έννοια του “σκεύους”. Δηλαδή ενός αντικειμένου που χρησιμοποιείται για την κάλυψη ορισμένων πρακτικών αναγκών μας. Η δημιουργική αξιοποίηση εκείνου που ήδη υπάρχει, καθιστά τα ίδια τα αντικείμενα φορείς υλικής μνήμης, θέτοντας σε αμφισβήτηση την παραισθητική παντοδυναμία του “καινούργιου”. Καινούργιο πλέον είναι ο τρόπος αναδιάταξης και επαναχρησιμοποίησης του υπάρχοντος. Ιδού μια έννοια-κλειδί των χρόνων που έρχονται, η οποία ανοίγει στο σχεδιασμό την πόρτα της καθημερινής ζωής και του διαλόγου με διεθνείς εμπειρίες».

Τι συμβαίνει στη Φιλελλήνων;

Το Εργαστήριο των αδελφών Καμπάνα εντάσσεται στο πλαίσιο ανακαίνισης του ξενοδοχείου «Olympic Palace» που μετά το τέλος των εργασιών (υπολογίζεται περί τα τέλη του έτους) θα μετονομαστεί σε «Yes!» (σ.σ. «Yes Hotels» είναι ο τίτλος της εταιρείας ξενοδοχείων του Ελληνοκύπριου επιχειρηματία και φιλότεχνου Δάκη Ιωάννου). Είναι το πρώτο ξενοδοχείο που επανασχεδιάζουν εσωτερικά οι δύο διάσημοι Βραζιλιάνοι. Στο αρχιτεκτονικό σκέλος συνεργάζονται με το γραφείο «3SK Στυλιανίδης και Αρχιτέκτονες». Την πρόσοψη με τον χαρακτηριστικό κάνναβο θα αγκαλιάσει ένα πληθωρικό δέντρο, η συνεισφορά του διάσημου Γάλλου βοτανολόγου Πατρίκ Μπλαν. Ακολουθούν τα ονόματα των νέων αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών που συμμετέχουν στο Εργαστήριο των Καμπάνα: Ελίνα Αξιώτη, Κωνσταντίνος Οικονομίδης (συντονιστές), Ιωάννα Αγγελοπούλου, Γιαννίκος Βασιλούλης, Νεφέλη Γεωργακοπούλου, Ιφιγένεια Διλαβεράκη, Αντώνης Κιουρκτσής, Κατερίνα Κουτσογιάννη, Χάρης Λάσπας, Κωστάντια Μάνθου, Αντωνέλλα Νικολοπούλου, Γιάννης Παπαγιαννάκης, Εύη Σουγκάρα, Ελένη Σπυριδάκη, Δημήτρης Σπυρόπουλος, Νίκος Τσίμας, «Greece is for Lovers» (Βάσω Δάμκου, Θάνος Καραμπάτσος, Χριστίνα Κοτσιλέλου).

Τέλος εποχής για τα νεοκλασικά;

Η αρχιτεκτονική κληρονομιά της Αθήνας έρχεται αντιμέτωπη με το υψηλό κόστος και τις απαιτήσεις της ζωής τον 21ο αιώνα

Του Δημητρη Ρηγοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 19 Oκτωβρίου 2008

Το συνειδητοποιήσαμε για πρώτη φορά στην περίπτωση των δύο «επίμαχων» κτιρίων της Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Ο περισσότερος θόρυβος γινόταν για το αρ ντεκό μέγαρο στο νούμερο 17. Ο νεοκλασικός του γείτονας στο 19 παρέμενε σιωπηλός, αδύναμος να ξεσηκώσει από μόνος του τα κύματα συμπάθειας που έφταναν με ορμή απ' όλη την Αθήνα. Είχε κανείς την αίσθηση ότι εντάχθηκε στην καμπάνια σωτηρίας περισσότερο ως κτίριο συνοδείας του 17. Και δεν είναι μόνο αυτό. Ολο και σπανιότερα μπαίνουμε σε καινούργια μαγαζιά, εστιατόρια, μπαρ που επένδυσαν στη νεοκλασική κληρονομιά, με τον μαζικό τρόπο που γινόταν στις δεκαετίες του '80 και του '90. Μεταγενέστερες τυπολογίες, από τον εκλεκτικισμό και το αρ ντεκό έως τις πολλές και διαφορετικές εφαρμογές του μοντέρνου, διεκδικούν την προσοχή μας και, ναι, την έχουν. Τα λείψανα της βιομηχανικής, της βιοτεχνικής και της δαιμονοποιημένης, μεταπολεμικής Αθήνας φωτίζονται κάτω από ένα καινούργιο φως. Οσο για τις κατοικίες, ούτε λόγος. Εκτός κι αν διαθέτουμε πλούσιους φίλους. Ή, αν παρουσιάζουν, εμπορικό ενδιαφέρον. Οπότε παύουν να είναι κατοικίες.

Ιδεολογική μεταστροφή

Η κάμψη της δημοφιλίας των νεοκλασικών στηρίζεται σε πολύ χειροπιαστούς λόγους. Κατ' αρχήν, τα «καλά» αξιοποιήθηκαν όταν όλη η Αθήνα κυνηγούσε ένα νεοκλασικό. Οσα παραμένουν στη θέση τους, συνήθως σε κακή κατάσταση, παρουσιάζουν πολλά προβλήματα: υψηλό κόστος επισκευών και συντήρησης, δυσκολίες προσαρμογής στις σύγχρονες συνθήκες ζωής από τη στιγμή που έχουν κηρυχθεί διατηρητέα και όλες οι επεμβάσεις ελέγχονται από το υπουργείο Πολιτισμού, παλιομοδίτικες κατόψεις με κατακερματισμένους χώρους.

Είναι όμως μόνο πρακτικοί λόγοι που οδηγούν τη νεοκλασική παράδοση στο σημερινό μεταβατικό στάδιο; Ο αρχιτέκτονας Πάνος Δραγώνας πιστεύει ότι τα τελευταία χρόνια συντελείται μια βαθύτερη αλλαγή. «Για μεγάλο διάστημα οι Αθηναίοι αντιμετώπιζαν εχθρικά τα όποια δείγματα μοντέρνας αρχιτεκτονικής, έχοντας σε μεγάλο βαθμό ταυτίσει τον μοντερνισμό με την ανοικοδόμηση των ελληνικών πόλεων και το στερεότυπο της «τσιμεντούπολης». Η τραυματική εμπειρία της εσωτερικής μετανάστευσης, της εγκατάλειψης της υπαίθρου, της ανοικοδόμησης και της καταστροφής της παλιάς Αθήνας έχει πλέον ξεπεραστεί. Για την συντριπτική πλειοψηφία των σημερινών Αθηναίων, ο ελληνικός μοντερνισμός αποτελεί τη μοναδική οικεία αρχιτεκτονική παράδοση».

Η νοσταλγία του μοντέρνου

Η ιδεολογική αυτή μεταστροφή δεν μπορεί παρά να συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια, υποστηρίζει ο Π. Δραγώνας. «Υπάρχουν σοβαροί αντικειμενικοί αλλά και υποκειμενικοί λόγοι για να συμβεί αυτό. Οι αντικειμενικοί λόγοι αφορούν τις αρχιτεκτονικές ποιότητες των μοντέρνων κτιρίων αλλά και τις ποιότητες ζωής του αθηναϊκού αστικού περιβάλλοντος που για πολλά χρόνια η τοπική κοινωνία αδυνατούσε να εκτιμήσει. Οι υποκειμενικοί λόγοι αφορούν τη νοσταλγική διάθεση που κάθε γενιά αναπτύσσει για το περιβάλλον των παιδικών της χρόνων. Θα μπορούσαμε ίσως να πούμε ότι η χρονική απόσταση που μας χωρίζει πλέον από την περίοδο του νεοκλασικισμού είναι αρκετά μεγάλη ώστε να εξακολουθήσει να μας συγκινεί με τον ίδιο τρόπο. Από την άλλη πλευρά, τα σχολεία του '30, τα δημόσια έργα της δεκαετίας του '60, τα κτίρια γραφείων στο κέντρο της πόλης και ένας ατελείωτος αριθμός πολυκατοικιών που χτίστηκαν από το 1950 μέχρι το 1985 αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά ενός οικείου παλαιού κόσμου που σήμερα διεκδικεί την αναγνώρισή του».

Μειώνεται η προσφορά

«Η αγορά έχει ακόμα ζήτηση για νεοκλασικά ακίνητα, κυρίως στο κέντρο της Αθήνας και στο κέντρο της Κηφισιάς» επισημαίνει ο κτηματομεσίτης Γιάννης Πλουμής της εταιρείας «Πλουμής Σωτηρόπουλος Ο.Ε.». «Στις κατοικίες υπάρχει πάντα ζήτηση, όμως είναι λίγα τα ακίνητα αυτού του είδους που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως κατοικίες». «Η ζήτηση μειώνεται γιατί μειώνεται και η προσφορά, σε μια ούτως ή άλλως κακή στιγμή της αγοράς» υποστηρίζει ο κτηματομεσίτης Βαγγέλης Σταμούλης (Infocasa Αστικά Ακίνητα), ο οποίος προσθέτει μια επιπλέον παράμετρο στην όλη συζήτηση. «Η αποκατάσταση ενός νεοκλασικού σπιτιού ενέχει κινδύνους, κυρίως όταν η επένδυση υλοποιείται σε περιοχές υψηλού αρχαιολογικού ρίσκου, στην Πλάκα, στο Μεταξουργείο, στον Κεραμεικό. Ο επενδυτής πρέπει να είναι προετοιμασμένος για διακοπή των εργασιών από τη στιγμή που βρεθούν αρχαία. Και η διακοπή μπορεί να είναι της τάξεως των δύο, ακόμη και των τριών χρόνων». Η μειωμένη προσφορά απογειώνει τις τιμές και συχνά τις καθιστά απαγορευτικές. «Προσφορά υπάρχει στην Αχαρνών και στην Κυψέλη αλλά δεν υπάρχει ζήτηση γιατί συνήθως πρόκειται για κατοικίες σε κακή κατάσταση και το κόστος της αποκατάστασης είναι υπερβολικά υψηλό».

Ο αρχιτέκτονας Γιάννης Κίζης έχει πολυετή παράδοση στις αποκαταστάσεις παραδοσιακών κτιρίων και είναι σε θέση να γνωρίζει την αγορά εκ των έσω. «Ηδη από τη δεκαετία του '90 ξέφυγαν οι τιμές των νεοκλασικών σπιτιών στην Αθήνα γιατί η ζήτηση δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στην προσφορά, με αποτέλεσμα σήμερα η επισκευή μιας κατοικίας σε μέτρια κατάσταση να αγγίζει τα 1.500 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο». Αν ένα τέτοιο σπίτι αριθμεί 300 τ.μ. ο επενδυτής θα χρειαστεί 450.000 ευρώ μόνο για την αποκατάσταση, χωρίς να υπολογίσουμε τα έξοδα αγοράς του οικοπέδου.

Αλλά ακόμα κι ένα τόσο υψηλό κόστος μπορεί να συγκριθεί με τις τιμές πολλών προνομιακών διαμερισμάτων του Λυκαβηττού, για παράδειγμα. Γιατί ένας αγοραστής να προτιμήσει το διαμέρισμα από μια ανακαινισμένη νεοκλασική κατοικία στην καρδιά της Πλάκας; Πιθανότατα γιατί η πολυκατοικία θα διαθέτει γκαράζ για το αυτοκίνητό του ή γιατί θα βρίσκει σούπερ μάρκετ σε σχετικά κοντινή απόσταση. «Δεν είναι ότι δεν βρίσκεις διαθέσιμα νεοκλασικά για κατοικία, αλλά είναι αποθαρρυντική η οικονομική απόδοση. Αντίθετα, υπάρχει τεράστια πίεση από εμπόρους και επιχειρηματίες, όπως μας έδειξαν τα πρόσφατα γεγονότα στην Πλάκα, όταν οι μαγαζάτορες πίεσαν για επέκταση της εμπορικής λειτουργίας και στους ορόφους των συγκεκριμένων ιδιοκτησιών. Μόνο μια εμπορική χρήση θα κατορθώσει να αποσβέσει το κόστος της ανακαίνισης». Οσο για το μέλλον δεν είναι πολύ αισιόδοξος: «Τα νεοκλασικά, ιδίως στο κέντρο, θα χάσουν υποχρεωτικά το άρωμα της κατοικίας με ό,τι αυτό σημαίνει για τις αναγκαίες προσαρμογές, έτσι ώστε να εξυπηρετήσουν την εμπορική τους λειτουργία».

Εγκλωβισμένοι ιδιοκτήτες

Και η Αθήνα είναι ακόμα γεμάτη στις κεντρικές της γειτονιές με νεοκλασικά σπίτια, καρπό του λεγόμενου «λαϊκού νεοκλασικισμού» με πιο απλοποιημένες προσόψεις που οικοδομήθηκαν κατά χιλιάδες για να στεγάσουν μικρομεσαία κοινωνικά στρώματα. Οσα απέμειναν, στέκουν -τα περισσότερα- σε άθλια κατάσταση. Οι ιδιοκτήτες τους συχνά αισθάνονται εγκλωβισμένοι. Ως διατηρητέα δεν μπορούν να τα «πειράξουν» και τα οικονομικά τους δεν τους επιτρέπουν σοβαρές εργασίες αποκατάστασης.

Λόγους κοινωνικής δικαιοσύνης επικαλείται η αρχιτέκτων και καθηγήτρια ΕΜΠ Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη για να μας εξηγήσει, με την ιδιότητα του μέλους του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού, τη «στροφή» στην «πολιτική» κήρυξης διατηρητέων εκ μέρους της Πολιτείας. «Αν μιλάμε για κτίρια κάποιου μεγέθους, τα κηρύσσουμε διατηρητέα. Διαφορετικά, όχι. Μόνο αν εντάσσονται σε κάποιο σύνολο - αυτή είναι η τάση του Συμβουλίου». Η κ. Αδάμη επισημαίνει ότι συχνότερα έρχονται προτάσεις αποχαρακτηρισμού του εσωτερικού ήδη χαρακτηρισμένων κτιρίων, έτσι ώστε να αξιοποιηθεί εμπορικά το ακίνητο. Η ίδια, αν και αντίθετη στη λογική του facadisme (την «σκηνογραφική» διατήρηση μόνο της πρόσοψης), δηλώνει ότι στο πλαίσιο του Συμβουλίου προσπαθούν να βρουν τη χρυσή τομή ώστε να επιτρέπεται η εισαγωγή μιας νέας χρήσης χωρίς να διαγράφονται οι μνήμες της αρχικής διάταξης (οροφή, δάπεδο, κ.ά.).

Ιδεολογία και ηθική της αρχιτεκτονικής

Τα αγαπημένα παιδιά των ισχυρών διεθνών κέντρων εξουσίας, όχι μόνο ανελεύθερων, αλλά και πολύ ελεύθερων καθεστώτων

Του Τασου Μπιρη*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 5 Oκτωβρίου 2008

Η γιορτή τελείωσε. Η επανάληψή της κάθε τέσσερα χρόνια θα έπρεπε να μας έχει κάνει σοφότερους, καθώς εκφράζει ολοφάνερα τη σταθερή μετακίνηση της παγκόσμιας κοινότητας προς ένα όλο και πιο άκρατο ωφελιμισμό και καταναλωτισμό. Και βεβαίως, όχι μόνο σε αναφορά με τον αθλητισμό.

Εντούτοις, ενώ ξέραμε ή υποψιαζόμαστε την ηθική, την αισθητική, τη λογική της, όλοι (πολιτικοί, κοινωνικοί και πολιτιστικοί ταγοί, τα ΜΜΕ και φυσικά, οι –βυθισμένοι στις πολυθρόνες τους– θεατές) ξαναπαρουσιαστήκαμε ανήξεροι, εύπιστοι, ευελπιστούντες. Εννοείται, πριν, κατά τη διάρκεια και έως τη λήξη του υπερθεάματος.

Ενώ τώρα που το θηρίο (εντός μας και εκτός μας) είναι πια χορτάτο από ρεκόρ, αλλά και από τα οικονομικά πάρε - δώσε με μπλουζάκια, έως και γιγαντιαία στέγαστρα - «φωλιές πουλιών» και τεθλασμένους ουρανοξύστες, γίναμε ξαφνικά αυστηροί κριτές του. Αρχίσαμε έξυπνα, με απενοχοποιητικά μισόλογα: ότι, τάχα, οι «δικοί μας Αγώνες» ήταν πιο ανθρωποκεντρικοί.

Οτι εξέφραζαν το «Μέτρο»! Και μετά, με αυξανόμενη συχνότητα, παρουσιάζεται στον ξένο και ελληνικό Τύπο «βροχή» δομικών αντιρρήσεων και προβληματισμών. (Ενώ διπλανές στήλες προετοιμάζουν, ήδη από τώρα, τη χαρμόσυνη ατμόσφαιρα για την επανάληψη του «ίδιου έργου» μετά τέσσερα χρόνια στο Λονδίνο.)

Λόγω εγγύτητας προς το αντικείμενο, θα σταθώ σε ενστάσεις και ερωτήματα που σχετίζονται με την αρχιτεκτονική των αγώνων. Ανακαλύψαμε π.χ. ότι υπάρχουν σήμερα διάσημοι αρχιτέκτονες που υπηρετούν ανελεύθερα καθεστώτα!

Εκπλήσσει αυτή η όψιμη ευαισθησία για την, προ πολλού ξεχασμένη, ιδεολογία και ηθική της αρχιτεκτονικής.

• Στο Ντουμπάι

Γιατί το συγκεκριμένο διεθνές Jet-Set που έχτισε το Ολυμπιακό Πεκίνο, το γνωρίζουμε (όπως γνωρίζουμε και τα έργα του) από καιρό. Π.χ. πριν το Πεκίνο, και πάλι ως κινηματογραφική «ομάδα κρούσεως», ξαναχτύπησε χρυσή φλέβα στο δημοκρατικό Ντουμπάι. Θαυματούργησε χωρίς φραγμό μέσα στην έρημο, με τεχνητά νησιά και φυλασσόμενες οικολογικές(!) νέες πόλεις με ολόκληρα δάση ουρανοξυστών.

Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια περίπου, οι αρχιτέκτονες αυτοί αποτελούν (μαζί με την απο-ιδεολογικοποιημένη, α-τοπική, αντι-ανθρώπινη, αλλά μορφολογικά εντυπωσιακή και κυρίως πανάκριβη αρχιτεκτονική τους) το καθαγιασμένο φετίχ του παγκόσμιου υλιστικού εκσυγχρονισμού. Είναι τα «άτακτα» αγαπημένα παιδιά των ισχυρών διεθνών κέντρων εξουσίας, όχι μόνο ανελεύθερων, αλλά και πολύ ελεύθερων καθεστώτων (μηδέ του δικού μας εξαιρουμένου), αλλά και των ξένων και δικών μας ΜΜΕ, των τεχνοκριτικών, των (ειδικών και μη) αρχιτεκτονικών βιβλίων και περιοδικών και (το πιο χαρακτηριστικό) πλείστων γνωστών αρχιτεκτονικών σχολών.

Μέσω ενός μυστικοπαθούς λατρευτικού λόγου, τα έργα τους ανακηρύσσονται προκαταβολικώς «Μεγάλα» και «Σωτήρια», πριν καν σχεδιαστεί το πρώτο σκίτσο. Λες και είναι από Θεού προδιαγεγραμμένο, αμέσως ολοφάνερο και συχνό το θαύμα (ειδικά μάλιστα στην αρχιτεκτονική, η οποία χρειάζεται πέρασμα χρόνου για να βιωθεί εν δράσει, πριν κριθεί ουσιαστικά).

• Υπερ-προβολή

Είναι τέτοια και τόση η καθοδηγούμενη διεθνής και τοπική υπερ-προβολή, αλλά και υπερ-προστασία αυτών των υπερ-αθλητών-αρχιτεκτόνων, ώστε όποιος τολμήσει να ασκήσει (χωρίς ανάλογες πλάτες) οποιαδήποτε κριτική απομονώνεται και χρίεται γραφικός, τοπικιστής, κολλημένος στο «παλαιό», από τους αποστόλους του επιθετικού εκσυγχρονισμού που υπηρετούν.

Ετσι, έχουν γίνει και εδώ πρότυπα προς μίμηση σχεδόν χωρίς αντίλογο. Δεν είναι π.χ. τυχαίο ότι (τώρα τελευταία) επιχειρείται πονηρά να ξανατεθεί το θέμα της κατασκευής ουρανοξυστών και στον τόπο μας. Αντιθέτως, είναι δείγμα του χοντρού παιχνιδιού που παίζεται με την αρχιτεκτονική.

• Οικονομική αξία

Γιατί το αποτέλεσμά της, δηλαδή το αρχιτεκτόνημα, εκτός της μεγάλης υπεραξίας του ως έργου τέχνης ή συμβόλου (εάν και εφόσον καλύπτει αυτές τις προδιαγραφές) έχει καθεαυτό, μεγάλη έως και τεράστια οικονομική αξία και μόνο ως υλική κατασκευή. Ανεξαρτήτως αν είναι «ωραίο» ή «άσχημο». Γι’ αυτό πανίσχυροι διεθνείς διαχειριστές και καρπωτές της αξίας του χρήματος ενδιαφέρονται τόσο πολύ, ειδικά για την αρχιτεκτονική. Γι’ αυτό υποδύονται τους άδολους φιλότεχνους εραστές της, ή ενίοτε γίνονται και αυστηροί κριτές - καθοδηγητές της.

Είναι, όμως, συνολικά και χωρίς εξαίρεση πια η αρχιτεκτονική ένα προσοδοφόρο, ξέφραγο πεδίο ανταγωνιστικού πρωταθλητισμού και εξουσιαστικών σχέσεων;

Μπορεί, πόσο, πώς, να είναι η αρχιτεκτονική αποτέλεσμα ελεύθερης σκέψης και να λειτουργεί μέσα σε κοινωνικά - ηθικά πλαίσια, όταν, όσο πιο ανελεύθερο είναι το καθεστώς που την εντέλλεται, τόσο πιο πολλές «δυνατότητες» και «ελευθερίες» προσφέρει ανταποδοτικά στον αρχιτέκτονα για να υλοποιήσει τις τρέλες του;

(Αλλά για όλα αυτά θα συνεχίσουμε και την επόμενη Κυριακή…)

* Ο κ. Τάσος Μπίρης είναι αρχιτέκτων, καθηγητής Συνθέσεων, Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ.

Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας: 65χρονη αρχιτεκτονική πορεία

Δημοτικά σχολεία Σαντορίνης (έργο του Κ. Δεκαβάλλα)

Αφιερωμένη στο έργο του αρχιτέκτονα - πολεοδόμου, ομότιμου καθηγητή ΕΜΠ, Κωνσταντίνου Δεκαβάλλα, είναι η έκθεση που εγκαινιάζεται σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138). Με τίτλο «Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας - από τη μεγάλη κλίμακα στη μικρή» περιλαμβάνει μελέτες και έργα του από το 1942 μέχρι σήμερα. Στα έργα του Κ. Δεκαβάλλα διακρίνεται η ευαισθησία για τη «βιοκλιματική αρχιτεκτονική» και την αρμονική συνύπαρξη του ανθρώπου με το περιβάλλον. Στη μακρόχρονη αρχιτεκτονική του διαδρομή, τον απασχόλησε η διάσωση του υπάρχοντος οικοδομικού πλούτου, η ένταξη νέων χρήσεων σε παλιά κτίρια και η οργανική ενσωμάτωση εικαστικών τεχνών στην αρχιτεκτονική. Σε πολλά κτίριά του συνεργάστηκε με εικαστικούς δημιουργούς (Μ. Κατζουράκης, Γ. Μόραλης, Π. Πρέκας κ.ά.).

Ο Κ. Δεκαβάλλας ασχολήθηκε από τη μεγάλη κλίμακα της αρχιτεκτονικής (πολεοδομικές και χωροταξικές μελέτες) μέχρι και τη μικρότερη (έπιπλα - αντικείμενα), δίνοντας το στίγμα του στη νεοελληνική αρχιτεκτονική του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Την έκθεση συνοδεύει ομότιτλος κατάλογος, με πρόλογο του Αγγελου Δεληβορριά και κείμενα των Σάββα Κονταράτου και Κ. Δεκαβάλλα.

Τα 60 χρόνια δημιουργίας του Δεκαβάλλα

Στο Μουσείο Μπενάκη

Τριάντα δύο μακέτες και εξήντα χρόνια πορείας και παρουσίας στον χώρο της αρχιτεκτονικής θα παρουσιάσει ο αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας από την ερχόμενη Πέμπτη στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς. Ο σημαντικός Ελληνας αρχιτέκτονας μιλάει στην «Κ» λίγο πριν από τα εγκαίνια για τη σχέση με τους αρχιτέκτονες της γενιάς του, για το αρχιτεκτονικό τοπίο στη σύγχρονη Ελλάδα, για τη συνεργασία των αρχιτεκτόνων με το Δημόσιο και τους ιδιώτες, για τις ελλιπείς αρχιτεκτονικές σπουδές.

«Το ελληνικό κράτος προωθεί τους εργολάβους»

Ο αρχιτέκτονας Κ. Δεκαβάλλας επιμένει ότι η έκθεση «Από τη μεγάλη κλίμακα στη μικρή» στο Μπενάκη προορίζεται για τα παιδιά

Συνέντευξη στη Νελλη Αμπραβανελ, Η Καθημερινή, Kυριακή, 28 Σεπτεμβρίου 2008

Μακέτες, καρφιτσωμένα σχέδια στον τοίχο, αρχειοθετημένα περιοδικά παντού, βιβλία και φωτογραφίες καλύπτουν κάθε επιφάνεια του γραφείου του Κωνσταντίνου Δεκαβάλλα στο Κολωνάκι. Ο αρχιτέκτονας περιγράφει τον χώρο ως «οργανωμένα άτακτο», δανειζόμενος την έκφραση από το «Les enfants terribles» του Cocteau. Στο γραφείο όλοι εργάζονται πυρετωδώς για την έκθεση «Από τη μεγάλη κλίμακα στη μικρή» που αρχίζει την 1η Οκτωβρίου στο Μουσείο Μπενάκη στην Πειραιώς. Σύζυγος, εγγονή, πιστοί συνεργάτες από τα παλιά, προσθέτουν τις τελευταίες πινελιές για μια έκθεση που ο αρχιτέκτονας επιμένει ότι προορίζεται για τα «παιδιά». Μετά εξήντα χρόνια δουλειάς, και κάνοντας κάθε τόσο αστεία για την επερχόμενη σύνταξή του, ο Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας μιλάει στην «Κ» λίγο πριν από τα εγκαίνια μιας έκθεσης που έχει σχεδιάσει ο ίδιος.

• Θα μας μιλήσετε λίγο για την έκθεση στο Μπενάκη;

— Πιστεύω ότι μια έκθεση πρέπει να απευθύνεται κυρίως στους νέους, στα παιδιά. Και για να απευθύνεται στους νέους πρέπει να υπάρχει κάτι για να τους τραβάει. Πιστεύω στη μακέτα–παιχνίδι και γι’ αυτό η έκθεση περιλαμβάνει 32 μακέτες. Οι εκθέσεις δεν έχουν νόημα να απευθύνονται μόνο σε άλλους αρχιτέκτονες. Μεταξύ μας, ξέρουμε τι κάνουμε. Υπάρχουν επαφές. Τέσσερα πάντως είναι τα βασικά θέματα: Η παρουσία του αρχιτέκτονα στη μορφή της πόλης, η διάσωση των παλαιών κτιρίων και ο τρόπος εφαρμογής της, η σχέση των κτιρίων με περιβάλλον, το φυσικό και το αστικό και η παντρειά των εικαστικών τεχνών και της αρχιτεκτονικής.

Ζενέττος και Βαλσαμάκης

• Μπορείτε να μας μιλήσετε λίγο για τη σχέση σας με τους αρχιτέκτονες της γενιάς σας;

— Κατ’ αρχάς, στην έκθεση αποφάσισα να δείξω και τις δουλειές που έκανα με άλλους αρχιτέκτονες, κάτι που άλλοι αρχιτέκτονες δεν θεωρούν πρέπον να εντάξουν σε αναδρομικές εκθέσεις της δουλειάς τους. Αλλοτε ήμασταν λιγότεροι και πολύ πιο συνδεδεμένοι μεταξύ μας. Στην αρχή της καριέρας μου μαζευόμασταν μια φορά τον μήνα επτά άτομα, μεταξύ των οποίων ο Ζενέττος και ο Βαλσαμάκης, και συζητούσαμε όχι για το πώς θα πάρουμε δουλειές αλλά τι είδους προβλήματα αντιμετωπίζουμε στην εκτέλεση των έργων μας, πώς μπορούν να βελτιωθούν τα συνεργεία, τα οποία ήταν άριστα εκείνη την εποχή. Σήμερα έχουν χαλάσει. Λίγοι προσέχουν την ποιότητα των κατασκευών.

• Πώς θα περιγράφατε το κλίμα αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα, όσον αφορά την αρχιτεκτονική;

— Υπάρχει στην Ελλάδα ένα αντι-αρχιτεκτονικό κλίμα, η νοοτροπία της απευθείας συνεννόησης με τους εργολάβους. «Μελετοκατασκευή» σημαίνει ότι αναθέτω στον εργολάβο και τη μελέτη και την εκτέλεση του έργου. Ο εργολάβος είναι επιχειρηματίας και όχι φιλανθρωπικό κατάστημα. Η αρχιτεκτονική αξίζει στα πάντα: Οχι μόνο στα σπίτια αλλά στις πόλεις. Γι’ αυτό βάζω στην έκθεση και πολεοδομικές μελέτες που έχω κάνει.

• Ποια η γνώμη σας για τις σπουδές στην αρχιτεκτονική στην Ελλάδα;

— Δυστυχώς, τώρα στο Πολυτεχνείο, οι αρχιτέκτονες δεν μαθαίνουν φυσική, ούτε πολλά πολλά από εγκαταστάσεις. Υπάρχει η άποψη ότι πρέπει να εμβαθύνεις σε ένα θέμα και αυτή που πρέπει να διευρύνεις τις γνώσεις, το οποίο κατά τη γνώμη μου είναι και το πιο σημαντικό. Το θέμα της διεύρυνσης των γνώσεων έναντι της εξειδίκευσης.

Η νεότερη γενιά

• Διακρίνετε κάποιους αρχιτέκτονες από τη νεότερη γενιά;

— Δεν λείπουν οι ταλαντούχοι αρχιτέκτονες. Υπάρχει βέβαια και η σύγχρονη ομάδα των σταρ, που προωθείται από τα περιοδικά ή από τις αρχιτεκτονικές σχολές μόνο και μόνο λόγω του εντυπωσιακού στοιχείου των κτιρίων τους. Οσον αφορά τους Ελληνες, πολλοί είναι καλοί. Το θέμα είναι ποιος τους χρησιμοποιεί.

• Πώς αισθάνεστε όταν βλέπετε κάτι που έχετε δημιουργήσει εσείς, ύστερα από χρόνια, να αλλοιώνεται στα χέρια άλλων;

— Οταν ήμουν πολύ νέος, συνάντησα για πολύ λίγο τον Le Corbusier στο Παρίσι. Πριν τον δω, επισκέφθηκα την Arm�e du Salut, όπου οι τοίχοι είχαν καλυφθεί από ψεύτικες ξύλινες επενδύσεις. Σοκαρισμένος, του μίλησα για την κατάσταση του κτιρίου του και αυτός μου απάντησε: «Αν ασχολούμαστε με αυτά δεν θα κάνουμε αυτά τα οποία μας ενδιαφέρουν». Το ίδιο απαντώ κι εγώ λοιπόν, παρόλο που λυπάμαι που υπάρχει αυτή η κατάσταση.

Ιδιώτες και Δημόσιο

• Ποια είναι η εμπειρία σας από τη συνεργασία σας με τους ιδιώτες αλλά και με το Δημόσιο;

— Στη δική μου γενιά, υπήρχαν πολλοί που είχαν πολλές ικανότητες και έκαναν ωραία πράγματα. Εκτός όμως από σπίτια, δεν κατόρθωσαν πολλά. Οι ιδιώτες ξέρουν τι θέλουν και υπάρχει μια συνεννόηση. Δυστυχώς, με τους μηχανισμούς του Δημοσίου, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Στα μεγάλα κτίρια είναι που χρειάζεσαι τον αρχιτέκτονα. Το 1991 με είχαν στείλει στη Βραζιλία, ως πρόεδρο της επιτροπής για τη δημοπρασία της ελληνικής πρεσβείας στην Μπραζίλια. Και αντί να μου δώσουν ένα πακέτο με τα σχέδια της πρεσβείας, μου έδωσαν ένα φάκελο με τα προσχέδια που είχε κάνει ο Γιώργος Κανδύλης, ένας Ελληνας αρχιτέκτονας τον οποίο οι Γάλλοι εκτιμούν τόσο ώστε να τον θεωρούν δικό τους. Το ελληνικό κράτος, όμως, του ανέθεσε μόνο τα προσχέδια. Δεν του πλήρωσε την υπόλοιπη μελέτη ώστε να δημοπρατήσουμε εμείς συγκεκριμένα στοιχεία. Βεβαίως η δουλειά πήγε σε κάποιον μεγάλο εργολάβο που παρόλο που δεν θα έβγαζε χρήματα από τη δουλειά, θα προσέθετε στο βιογραφικό του τη δημιουργία μιας πρεσβείας. Η νοοτροπία του ελληνικού κράτους δεν προωθεί τους αρχιτέκτονες αλλά τους εργολάβους. Και σε εκείνη την περίπτωση, όχι μόνο τους εργολάβους της Ελλάδας αλλά και αυτούς της Βραζιλίας!

• Ποια η γνώμη σας για το Νέο Μουσείο της Ακροπόλεως;

— Η διαδικασία με προβληματίζει. Υπήρχαν εξαρχής αξιόλογες μελέτες. Ο χώρος ήταν ακατάλληλος όμως. Δεν μπορείς να στριμώξεις το μουσείο της Ακρόπολης σε έναν υπάρχοντα χώρο επειδή και μόνον υπάρχει. Το 1988, πριν γίνει ο τρίτος και διεθνής διαγωνισμός, είχα προτείνει δύο ξεχωριστούς διαγωνισμούς: Εναν για τη χωροθέτηση και έναν μετέπειτα για το κτίριο. Χωρίς ανταπόκριση όμως. Επιμένω έως και τώρα ότι το Νέο Μουσείο της Ακροπόλεως είναι σε λάθος θέση.

Ο σχεδιασμός των πόλεων

• Υπάρχει κάποια πόλη την οποία θεωρείτε άρτια οργανωμένη;

— Λατρεύω την ιταλική αναγέννηση. Η Φλωρεντία και η Σιένα με ενθουσιάζουν. Εχω κάνει πάνω από 1.200 σχέδια, όλα με το χέρι, για την αρχιτεκτονική των πεζών στις πόλεις, παίρνοντας παραδείγματα από την αρχαιότητα μέχρι το αυτοκρατορικό Πεκίνο προτού το καταστρέψει ο Μάο. Εκεί αναλύω και πόλεις όπως η Μπραζίλια, μια σύγχρονη πόλη που σχεδιάστηκε από την αρχή. Αλλοτε το έκαναν αυτό το πράγμα. Πάρτε για παράδειγμα την πόλη του Ανγκόρ στην Καμπότζη. Σχεδιάζανε πόλεις από την αρχή του 13ου αιώνα, και δεν είμαστε στη θέση να το κάνουμε αυτό σήμερα; Οσο για την Μπραζίλια, είναι μια αποτυχία: Δεν είναι μια πόλη κτισμένη για τον άνθρωπο αλλά για το αυτοκίνητο. Στη Γλασκώβη, από την άλλη, υπάρχει μια σύγχρονη συνοικία, άρτια σχεδιασμένη πριν από είκοσι πέντε χρόνια από έναν πολύ ταλαντούχο Σκωτσέζο αρχιτέκτονα, τον Ραλφ Εσκιν. Η συνοικία ονομάζεται The Wall (Ο Τοίχος) και τα σπίτια δημιουργούν ένα δακτυλίδι γύρω από τους δημόσιους χώρους και τα κτίρια.

Αρχιτεκτονική πέρα απ' τα κτίρια

11η Διεθνής Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής

Της ΚΑΤΙΑΣ ΑΡΦΑΡΑ, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία / 7 - 31/08/2008

Σε καιρούς ανεξέλεγκτης αστικοποίησης, με την αναβάθμιση του κοινωνικού ρόλου της αρχιτεκτονικής να γίνεται επιτακτική, η 11η Διεθνής Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας επιλέγει ως θεωρητικό της άξονα έναν προκλητικό τίτλο: «Αρχιτεκτονική πέρα από το κτίριο».

Σύμφωνα με τις δηλώσεις του καλλιτεχνικού διευθυντή της, Ααρών Μπέτσκι, γνωστού για την πρωτοποριακή δουλειά του στο Ολλανδικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής του Ρότερνταμ και το πλούσιο συγγραφικό του έργο, η φετινή μπιενάλε ενδιαφέρεται για μια αρχιτεκτονική πέρα από τους βασικούς τύπους κτιρίων και τις κυρίαρχες αρχιτεκτονικές τυπολογίες του μοντερνισμού.

Η διοργάνωση, που εγκαινιάζεται στις 14 Σεπτεμβρίου, θα παρουσιάσει πειραματικά πρότζεκτ και επιτόπου εγκαταστάσεις «που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τον κόσμο».

Δεν είναι τυχαίο ότι ο αμερικανός επιμελητής θα τιμήσει για το συνολικό έργο του έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του αρχιτεκτονικού μεταμοντερνισμού, τον Φρανκ Γκέρι. Υπέρμαχος της άποψης ότι η αρχιτεκτονική είναι τέχνη, ο Μπέτσκι πιστεύει ότι η αρχιτεκτονική πρέπει να υπερβαίνει τα δεδομένα της οικοδομικής κατασκευής και να μην περιορίζεται στο κτίριο. «Τα κτίρια είναι αντικείμενα στα οποία καταλήγουμε μέσα από την πράξη του οικοδομείν, ωστόσο η αρχιτεκτονική είναι κάτι άλλο. Είναι ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε και μιλάμε για τα κτίρια, το πώς τα απεικονίζουμε, πώς τα υλοποιούμε. Αυτό είναι αρχιτεκτονική».

Για έναν καλύτερο κόσμο

Για τον επιμελητή της 11ης Μπιενάλε, η αρχιτεκτονική οφείλει να προτείνει εναλλακτικούς τρόπους διαβίωσης μέσα στο ήδη διαμορφωμένο από τον άνθρωπο περιβάλλον. Στην πραγματικότητα τα κτίρια, επιμένει ο Μπέτσκι, δεν είναι αρκετά: «Είναι οι τάφοι της αρχιτεκτονικής, τα λείψανα της επιθυμίας μας να φτιάξουμε έναν άλλο κόσμο, έναν καλύτερο κόσμο, έναν κόσμο ανοιχτό στο πιθανό πέρα από την καθημερινότητα. Η αρχιτεκτονική είναι αυτή που μας επιτρέπει να νιώσουμε ξανά στον κόσμο σαν στο σπίτι μας». Για τον λόγο αυτό η φετινή Μπιενάλε δεν θα παρουσιάσει κτίρια που έχουν ήδη γίνει ή που πρόκειται να πραγματοποιηθούν, αλλά θα επικεντρωθεί σε πειραματικές μελέτες που θα μας επιτρέψουν να «επιβραδύνουμε τον χώρο» και να δούμε ποια περιθώρια έχουμε ακόμα για δόμηση και απο-δόμηση. Στόχος μας, συνεχίζει ο Μπέτσκι, δεν είναι να αναζητήσουμε αφηρημένες λύσεις σε κοινωνικά προβλήματα αλλά να δούμε αν η αρχιτεκτονική, μέσα από τις πειραματικές μορφές της, μπορεί να καταθέσει συγκεκριμένους τρόπους διαβίωσης και να καταδείξει τα αδιέξοδα και τα προβλήματα του σύγχρονου αστικού σχεδιασμού.

Παρά τις αντιδράσεις που συναντούν οι δηλώσεις του Ααρών Μπέτσκι στον χώρο των «ρεαλιστών» αρχιτεκτόνων, η 11η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής, που θα ολοκληρωθεί στις 23 Νοεμβρίου, είναι κάτι περισσότερο από ένα εγκεφαλικό κατασκεύασμα του επιμελητή της: τα πειραματικά σχέδια αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της δραστηριότητας πολλών σημαντικών αρχιτεκτόνων. Θυμίζουμε ότι η πρόσφατη αναδρομική έκθεση του Ρίτσαρντ Ρότζερς στο παρισινό Πομπιντού έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην πειραματική δράση του δημοφιλούς αρχιτέκτονα παρουσιάζοντας μεταξύ άλλων τη μελέτη του 1986 για τη ριζική αναδιαμόρφωση της περιοχής γύρω από την πλατεία Τραφάλγκαρ στο Λονδίνο και τη μετατροπή της σε έναν τεράστιο πεζόδρομο.

Κάθε άλλο παρά συνώνυμα με την ουτοπία, τα πειραματικά σχέδια είναι υλοποιήσιμα. Καθώς υπερβαίνουν τους περιορισμούς που επιβάλλουν αθόρυβα στην καθημερινότητά μας κοινωνικοί, κατασκευαστικοί και αισθητικοί κώδικες, μπορούν να βοηθήσουν την αρχιτεκτονική να προχωρήσει ένα ακόμη βήμα παραπέρα. Οι ερευνητικές μελέτες θα συνέβαλλαν καθοριστικά στην αναβάθμιση της ζωής μας στις μεγαλουπόλεις αν το πολιτικό και οικονομικό κόστος τούς επέτρεπε να βγουν κάποια στιγμή από τα συρτάρια. Πέρα από τις εθνικές συμμετοχές, που φέτος ανέρχονται στις 56, οι ομαδικές εκθέσεις θα αρθρωθούν γύρω από τους ακόλουθους άξονες:

**ΘΡΑΥΣΜΑΤΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ

Στην Αρσενάλε θα παρουσιαστεί η έκθεση «Αίθουσα θραυσμάτων». Οι επιμελητές της Ντέιβιντ Ρόκγουελ, Κέισι Τζόουνς και Ριντ Κρολόφ θα παρουσιάσουν μια σειρά από βιντεο-εγκαταστάσεις με θέμα πόλεις επιστημονικής φαντασίας που έχουμε δει στη μεγάλη οθόνη αλλά και εικονικές αναπαραστάσεις χαμένων πολιτισμών, ανοίγοντας έναν διάλογο μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος.

Στον ίδιο εκθεσιακό χώρο θα παρουσιαστεί και μια σειρά από επιτόπου εγκαταστάσεις με θέμα το πώς μπορούμε να οικειοποιηθούμε το... σπίτι μας σε έναν κόσμο όπου η έννοια του ιδιωτικού χώρου μοιάζει να έχει χαθεί μέσα σε μια «δημόσια», εικονική πραγματικότητα. Πρόκειται για μια ενότητα-κλειδί στη φετινή διοργάνωση, όπου θα δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στις σχέσεις της αρχιτεκτονικής με τη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνη, προσκαλώντας γνωστούς αρχιτέκτονες όπως ο Μασιμιλιάνο Φούκσας και η Ζάχα Χαντίντ να πειραματιστούν με διάφορες τεχνικές (κολάζ, ασαμπλάζ) αλλά και με ευτελή και εφήμερα υλικά, ιδιαίτερα δημοφιλή στον χώρο της εικαστικής πρωτοπορίας.

**ΡΩΜΗ, ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ

Το αφιέρωμα με τίτλο «Αν-αιώνια πόλη», που θα παρουσιαστεί πάντα στους χώρους της Αρσενάλε, επικεντρώνεται στη Ρώμη, η οποία θα αντιμετωπιστεί ως μια πόλη-μοντέλο του δυτικού κόσμου.

Η ιταλική πρωτεύουσα θα αποτελέσει την αφορμή για να τεθούν ζωτικά ερωτήματα όπως: Πώς καθορίζεται ο αστικός πολεοδομικός σχεδιασμός; Από τι εξαρτάται η ποιότητα της ζωής μας στις μεγαλουπόλεις; Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν την ποιότητα των δημόσιων χώρων και των νέων τόπων συνάθροισης (ξενοδοχεία, εστιατόρια, εμπορικά κέντρα); Τριάντα χρόνια μετά την ιστορική πλέον, διεθνή έκθεση «Roma interrotta», που προσπαθούσε να βρει λύσεις για το αρχιτεκτονικό ύφος της Αιώνιας Πόλης ανατρέχοντας στην αισθητική του 18ου αιώνα, ο Ααρών Μπέτσκι στρέφει την προσοχή του στο πλέον απρόσωπο και γκρίζο κομμάτι της ιταλικής πρωτεύουσας: την περιφέρεια.

Η έκθεση επικεντρώνεται στα (γνωστά για τα πολλαπλά κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν) προάστια της Ρώμης, προσκαλώντας αρχιτέκτονες όχι μόνο από την Ιταλία αλλά και από το Τόκιο, το Πεκίνο και την Καλιφόρνια να παρέμβουν στο υπερδομημένο αστικό περιβάλλον και να προτείνουν τρόπους, ρεαλιστικούς ή φανταστικούς, αναδιαμόρφωσής του.

**ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΕΣ ΦΟΡΜΕΣ

Στους εκθεσιακούς χώρους του ιταλικού περιπτέρου θα φιλοξενηθεί η έκθεση με τίτλο «Πειραματική αρχιτεκτονική». Ο Εμιλιάνο Γκαντόλφι θα συγκεντρώσει εδώ με τη μορφή μικρών μονογραφιών πειραματικές μελέτες και μανιφέστα δημοφιλών αρχιτεκτόνων όπως ο τιμώμενος Φρανκ Γκέρι, οι Χέρτζογκ και Ντε Μερόν ή οι εικονοκλάστες της ομάδας «Morphosis». Στον ίδιο χώρο θα παρουσιαστεί και μια εικονική έκθεση με τίτλο «Upload City», όπου οι δυνατότητες της τεχνολογίας θα τεθούν στην υπηρεσία της νέας γενιάς αρχιτεκτόνων (επαγγελματιών και ερασιτεχνών), παρουσιάζοντας φανταστικά κολάζ κτιρίων που θα ανατρέπουν τους νόμους της βαρύτητας αλλά και τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε το περιβάλλον μας.

**Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ

Τη χώρα μας θα εκπροσωπήσουν φέτος οι αρχιτέκτονες Νατάσσα Καρανδεινού, Στυλιανός Γιαμαρέλος και Χριστίνα Αχτύπη, με την αρχιτεκτονική πρόταση «Athens by sound». Λαμβάνοντας υπόψη τους τον κεντρικό άξονα της φετινής διοργάνωσης «Αρχιτεκτονική πέρα από το κτίριο», οι αρχιτέκτονες θα προτείνουν μια πρωτότυπη χαρτογράφηση του ηχητικού τοπίου της Αθήνας.

Μέσα από μια διαδραστική εγκατάσταση ο επισκέπτης θα μεταφέρεται εικονικά σε συγκεκριμένες αθηναϊκές περιοχές συνηγορώντας με το σκεπτικό του Ααρών Μπέτσκι ότι, πέρα και πάνω από την υλικότητα των κτιρίων, η αρχιτεκτονική σημαίνει τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε, με όλες μας τις αισθήσεις, την καθημερινότητα μιας πόλης.

Ατσάλι, γυαλί και η νέα ηθική των κτιρίων

Αρχιτέκτονες με πελάτες δικτάτορες

[Του Χαρη Φαν Φερσεντααλ, Η Καθημερινή, 23-08-2008]

Οι πόλεις στα αυταρχικά καθεστώτα διαγράφονταν κάποτε στον ορίζοντα με καταθλιπτικά τσιμεντένια οικοδομήματα. Οχι πλέον. Οι μεγαλύτεροι αρχιτέκτονες του κόσμου καταπλέουν σε αυτές τις χώρες με μαγνήτη τις παχυλές αμοιβές, τους χαλαρούς οικοδομικούς κανονισμούς και τις επιδεικτικές φιλοδοξίες των πελατών τους όσο και των ιδίων.

Μπορεί κανείς σήμερα να θαυμάσει την πιο εξωστρεφή αρχιτεκτονική στο Ντουμπάι, στη Μόσχα και, φυσικά, στο Πεκίνο. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Κίνας έστρεψαν τα μάτια του κόσμου σε υψηλού επιπέδου αρχιτεκτονήματα όπως το εντυπωσιακό Ολυμπιακό Στάδιο των Herzog & Meuron, γνωστό ως «Η Φωλιά», τη γιγαντιαία έδρα της κινεζικής τηλεόρασης του Rem Koolhaas ή το εμβληματικό τέρμιναλ στο Διεθνές Αεροδρόμιο του Πεκίνου από τον Νόρμαν Φόστερ και το ωοειδές Μέγα Εθνικό Θέατρο του Πολ Αντρέου, το οποίο υψώθηκε δίπλα στο σοβιετικού στυλ Μέγα Παλάτι του Λαού.

Λίγοι αγνοούν το «μέλι». Στη διάρκεια μιας ομιλίας στο Μπέλφαστ πριν από λίγο καιρό, ο Ντάνιελ Λίμπεσκιντ αμφισβήτησε την ηθική των κτιρίων στην Κίνα, προσθέτοντας ότι εκείνος «δεν θα συνεργαζόταν με ένα ολοκληρωτικό καθεστώς».

Τα σχόλια του γεννημένου στην Πολωνία αρχιτέκτονα και δημιουργού του Εβραϊκού Μουσείου στο Βερολίνο άναψαν σπίθες σε αρχιτεκτονικούς κύκλους και μπλογκ. Ορισμένοι πανηγύρισαν, ερεθισμένοι από την προθυμία των αποκαλούμενων «σταρ της αρχιτεκτονικής» να ανταλλάξουν το ταλέντο τους με τα λεφτά ανυπόληπτων κυβερνήσεων και αιμοσταγών δικτατόρων. Η γεννημένη στο Ιράκ, με έδρα το Λονδίνο, Ζάχα Χαντίντ έχει σχεδιάσει ένα Κέντρο Πολιτισμού στο Αζερμπαϊτζάν, που βαφτίστηκε με το όνομα του τελευταίου δικτάτορα της χώρας και πρώην εγκεφάλου της KGB Χεϊντάρ Αλίγιεφ. Το πρότζεκτ έγινε με πρωτοβουλία του γιου του Αλίγιεφ, που συμπτωματικά είναι ο νέος πρόεδρος της χώρας. Η Χαντίντ λέγεται ότι το παρατράβηξε και έφτασε στο σημείο να αφήσει λουλούδια στον τάφο του εκλιπόντος ηγέτη.

Παρόλα αυτά, ορισμένοι από τους συναδέλφους του Λίμπεσκιντ, όπως ο διάσημος Ολλανδός Erick van Egeraat, ξεσκέπασαν το «μποϊκοτάζ» ως «διαφημιστικό τρυκ». Οι επικριτές του Λίμπεσκιντ άρχισαν να δικαιώνονται όταν αποκαλύφθηκε ότι και ο ίδιος έχτιζε ένα δημόσιο κτίριο 25.000 τ.μ. στο Χονγκ Κονγκ, που επισήμως ανήκει στην Κίνα. Η σύζυγος και συνέταιρος του Λίμπεσκιντ, Νίνα, υπερασπίστηκε το πρότζεκτ δηλώνοντας ότι «το νομικό καθεστώς του Χονγκ Κονγκ καθησυχάζει τον Ντάνιελ». Η ζημία όμως είχε γίνει.

Το προφανές ερώτημα είναι «πού τραβάει κανείς τη γραμμή;». H Κίνα, λένε, καταπιέζει τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ελευθερία έκφρασης. Το Καζαχστάν είναι σαφώς εκτός συναγωνισμού. Και μπορεί κανείς να πει ότι το Χονγκ Κονγκ είναι δημοκρατικό; Και η Ρωσία; Ο Λίμπεσκιντ έχει επίσης προτείνει μελέτη για τον νέο ουρανοξύστη της Gazprom στην Αγία Πετρούπολη. Η Gazprom είναι το κρατικό μονοπώλιο φυσικού αερίου στη Ρωσία που ελέγχει τα 2/3 της κεντροευρωπαϊκής παροχής. Και υπάρχουν άλλοι που ρωτούν: «Γιατί να τραβήξεις γραμμή στο κάτω-κάτω;». Γιατί θα έπρεπε οι αρχιτέκτονες να έχουν διαφορετική αντιμετώπιση από άλλους ελεύθερους επαγγελματίες; «Είμαι έτοιμος να δουλέψω ακόμη και για τον διάβολο αν θέλει να χτίσει ένα κτίριο», είχε πει κάποτε ο εκλιπών Φίλιπ Τζόνσον.

Η αλήθεια είναι ότι τα αυταρχικά καθεστώτα είναι πιο πιθανόν να προσφέρουν στους αρχιτέκτονες αυτό που επιθυμούν. Και αυτό, όλως παραδόξως, είναι η ελευθερία. Και η ελευθερία παίρνει πολλές μορφές. Σε καθεστώτα που κυβερνούν με σιδερένια γροθιά, οι αρχιτέκτονες δεν έχουν να συμβιβαστούν με οικονομικούς, κοινωνικούς ή περιβαλλοντικούς προβληματισμούς. Οι πελάτες τους έχουν χρήμα και καμία αντίσταση δεν προβάλλεται στην προώθηση των μεγαλεπήβολων σχεδίων τους. «Δεν είμαστε πολιτικοί, είμαστε αρχιτέκτονες», λένε όσοι εμπλέκονται. Και εδώ δημιουργείται ένα νέο ερώτημα: «Επιθυμούμε να στερήσουμε τον κόσμο από σπουδαία αρχιτεκτονική εξαιτίας πολιτικών παραγόντων;».

Αλλά οι καιροί άλλαξαν. Οι αρχιτέκτονες δεν αποτελούν εξαίρεση. Ολοι όμως τείνουν να συμφωνούν ότι η συνεργασία με αμφιλεγόμενα καθεστώτα μπορεί πιο εύκολα να επιφέρει αλλαγή παρά η άρνηση συνεργασίας. Οπως λένε, τα κτίρια που χτίζουν δεν ενισχύουν τον μύθο του πελάτη αλλά εκτελούν πολιτιστικό ρόλο, σαν «Δούρειος Ιππος», όπως είχε πει σε συνέντευξή του στο Der Spiegel ο Ηerzog. Και από την άλλη, μπορεί να δίνουμε υπερβολική σημασία στη δύναμη του ντιζάιν. Τα κτίρια συμβολίζουν την αλλαγή, αλλά την επιφέρουν κιόλας; Ο τρόπος που χρησιμοποιείται ένα κτίριο είναι πιο σημαντικός από την εμφάνισή του. Οταν οι δημοσιογράφοι άνοιξαν τους υπολογιστές τους στο κτίριο της κινεζικής τηλεόρασης, ανέφερε το BBC, τους καλωσόρισε ένα σήμα για το «τι δεν θα έπρεπε να γράψουν».

Η ελληνική αρχιτεκτονική διεκδικεί τίτλο στη Βαρκελώνη

[Του Δημητρη Ρηγοπουλου, Η Καθημερινή, 02-08-2008]

Πώς είναι να διαγωνίζεσαι δίπλα στον Νόρμαν Φόστερ; Για τη Ρένα Σακελλαρίδου και τη Μόρφω Παπανικολάου η είδηση της υποψηφιότητάς τους στα Μεγάλα Βραβεία του Παγκόσμιου Αρχιτεκτονικού Φεστιβάλ (Βαρκελώνη, 22-24 Οκτωβρίου) δεν είναι κάτι περισσότερο από μία ακόμα πολύ καλή είδηση. Το επιστέγασμα, ίσως, μιας διαρκούς ανοδικής πορείας που ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας με τη διπλή συνεργασία με τον διάσημο Ελβετό αρχιτέκτονα Μάριο Μπότα και συνεχίζεται μέσα από ένα πληθωρικό έργο το οποίο σήμερα φαίνεται να αναγνωρίζεται θεαματικά και στο εξωτερικό.

Οι δύο Θεσσαλονικιές αρχιτεκτόνισσες θα βρεθούν τον Οκτώβριο στη Βαρκελώνη, στους κόλπους της διεθνούς αρχιτεκτονικής ελίτ, για να παρουσιάσουν ένα αθηναϊκό τους έργο: τη νέα διαμόρφωση της Πύλης του Αστέρα Βουλιαγμένης και την αναβάθμιση της εισόδου του συγκροτήματος «Ναυσικά», στο πλαίσιο του ίδιου ξενοδοχειακού complex. Είναι μία από τις πιο πρόσφατες δουλειές τους (ολοκληρώθηκε τον Μάιο) και αυτή που κέντρισε το ενδιαφέρον της Κριτικής Επιτροπής του φεστιβάλ για να τη συμπεριλάβει στις 16, τελικά, υποψηφιότητες στην κατηγορία «Holiday».

Είναι η πρώτη χρονιά του Παγκόσμιου Αρχιτεκτονικού Φεστιβάλ και μία πρόχειρη ματιά στην ιστοσελίδα της διοργάνωσης (www.wo

rldarchitecturefestival.com) αποδεικνύεται άκρως διαφωτιστική για το μέγεθος της φιλοδοξίας των Καταλανών. Πατώντας με σιγουριά στη νέα ταυτότητα της Βαρκελώνης στοχεύουν πολύ ψηλά: σ’ ένα high profile αρχιτεκτονικό φεστιβάλ που θα συγκεντρώνει τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες με διαγωνιστικό χαρακτήρα, δηλαδή σασπένς και γκλάμουρ. Κάτι που λείπει μάλλον από τα υψηλού κύρους βραβεία Pritzker που έχουν περισσότερο ακαδημαϊκό χαρακτήρα, ένας επιπλέον λόγος για να τα αποκαλούμε «Νομπέλ της αρχιτεκτονικής». Το φεστιβάλ είναι έτσι διαρθρωμένο ώστε να εξασφαλίζει τη φυσική παρουσία των υποψηφίων (γίνονται παρουσιάσεις των project) και να ενισχύει την αδρεναλίνη. Οσοι κερδίσουν το βραβείο των επιμέρους θεματικών κατηγοριών θα αναμετρηθούν την τελευταία ημέρα για το «Κτίριο της Χρονιάς». Αν συμφωνήσουμε ότι η αρχιτεκτονική «πουλάει», το Φεστιβάλ της Βαρκελώνης μοιάζει να ξεφυτρώνει την καλύτερη εποχή.

Είμαστε τυχεροί λοιπόν που θα δώσουμε το «παρών» σ’ αυτό το τριήμερο, αρχιτεκτονικό πανηγύρι μ’ ένα έργο το οποίο φωνάζει από πολύ μακριά: Ελλάδα, Μεσόγειος, ντόλτσε βίτα α λά ελληνικά. Σαν ένα αόρατο νήμα να μας πηγαίνει πίσω στα τέλη της δεκαετίας του ’50, όταν ο Προκόπης Βασιλειάδης, ο Εμμανουήλ Βουρέκας και ο Περικλής Σακελλάριος σχεδίαζαν το ξενοδοχειακό συγκρότημα του «Αστέρα» στη Βουλιαγμένη, λίγα χρόνια μετά την ενθουσιώδη υποδοχή των αντίστοιχων εγκαταστάσεων στη Γλυφάδα. O ελληνικός μοντερνισμός εισέβαλε στη νεόκοπη τουριστική μας βιομηχανία με καταμερισμό του κτιριακού όγκου σε μικρές ανεξάρτητες μονάδες, προσεκτική ένταξη των κτισμάτων στο ευαίσθητο αττικό τοπίο και χρήση ελαφρών κατασκευών.

Η ανάθεση στη Ρένα Σακελλαρίδου και στη Μόρφω Παπανικολάου αφορούσε δύο περιορισμένης κλίμακας επεμβάσεις αλλά υψηλού συμβολισμού. Μία νέα (πρώτη) εικόνα για τον «Αστέρα». Κυριαρχία του λευκού, καμπύλες επιφάνειες, Μεσόγειος, φίφτις αναμνήσεις. Οπως λένε οι ίδιες «σιγά σιγά αναδύεται η επιθυμία να ειπωθεί αυτό που ενεργοποιεί τον αρχιτέκτονα κάθε φορά όταν ένα καινούργιο θέμα παρουσιάζεται. Η πραγματική επιθυμία για να μπορέσει να φύγει το περιττό και να δει πιο καθαρά αυτό που θέλει να πει, και ίσως να το πει λίγο πιο καθαρά αυτή τη φορά, την κάθε φορά».

Περίπτερα... αλλιώτικα!

Λιτό «περίπτερο» με δίψα για φως

Ζάχα Χαντίντ, Ντάνιελ Λίμπσκιντ, Τόγιο Ιτο, Οσκαρ Νίμαγερ, Εντουάρντο Σούτο ντε Μούρα και Αλβαρο Σίλβα. Αυτοί είναι κάποιοι από τους αρχιτέκτονες που έχουν υπογράψει τα σχέδια των διάσημων «περιπτέρων» που κοσμούν κάθε χρόνο την αυλή της Γκαλερί Σερπεντάιν στο Λονδίνο. Η ετήσια ανάθεση γίνεται σε έναν διεθνώς διακεκριμένο αρχιτέκτονα ή σχεδιαστή, υπό τον όρο όμως ότι δεν έχει ολοκληρώσει ακόμα κανένα κτίριο στην Αγγλία.

Ο φετινός «τυχερός» είναι ο Καναδός αρχιτέκτονας Φρανκ Γκέρι, πιο γνωστός και ως αρχιτέκτονας του εκκεντρικού, αστραφτερού και κυματιστού κτιρίου του Μουσείου Γκουγκενχάιμ στο Μπιλμπάο. Το περίπτερο του Γκέρι, που εγκαινιάστηκε αυτή την εβδομάδα, στηρίζεται πάνω σε τέσσερις στιβαρές ατσάλινες κολόνες και αποτελείται από μεγάλα ξύλινα δοκάρια και κρεμαστά γυάλινα πεδία, που δημιουργούν ένα δραματικό, πολυδιάστατο χώρο. Ο Γκέρι το περιγράφει ως «μισό αμφιθέατρο – μισό πέρασμα», το οποίο λειτουργεί την ημέρα ως καφετέρια και τη νύχτα ως χώρος εκδηλώσεων.

• Απρόβλεπτη βροχή

Οπως για κάθε «περίπτερο», δόθηκαν ακριβώς έξι μήνες στον Γκέρι, από τη στιγμή της ανάθεσης έως τη στιγμή των εγκαινίων, για να σχεδιάσει και να επιβλέψει την κατασκευή του κτίσματός του. Το αποτέλεσμα δεν έχει πολλά να μοιραστεί με τις γυαλιστερές επιφάνειες που έκαναν το Μπιλμπάο τόπο έλξης τουρισμού ή τις εκκεντρικές κυβιστικές συνθέσεις του κέντρου μελέτης Στράτα στο πανεπιστήμιο ΜΙΤ στη Βοστώνη. Θυμίζει περισσότερο ένα μικρό κτίριο που έχτισε ο Γκέρι το 2003 στο Νταντί της Σκωτίας. Το κτίριο στεγάζει ένα από τα δημοφιλή Κέντρα Μάγκι (Maggie’s Centers), όπου οι πάσχοντες από καρκίνο και οι οικογένειές τους μπορούν να πάνε για συμβουλές, ανακούφιση και συμπαράσταση. Ισως, το συχνά κοινό κλίμα της Σκωτίας και της Αγγλίας να του ενέπνευσε την ίδια δίψα για φως, καθώς το ανοιχτόχρωμο ξύλο και η ιδιαίτερη χρήση του γυαλιού υπερτερεί και στις δύο περιπτώσεις. Τη βροχή πάντως δεν μπόρεσε να την κρατήσει έξω από το «περίπτερό» του, με αποτέλεσμα οι απρόσμενες σταγόνες να πρωταγωνιστήσουν στα εγκαίνια και να υποχρεώσουν τον Γκέρι στο να αναθεωρήσει την προσθήκη μουσαμάδων, μια λεπτομέρεια που είχε αρχικά απορρίψει. [Η Καθημερινή, 25-07-2008]