Ολος ο κόσμος του Πικιώνη

Γνωστά αρχιτεκτονικά του έργα, λιγότερο γνωστά ζωγραφικά, μελέτες, επιστολές και φωτογραφίες του σε μια έκθεση έως τις 13 Μαρτίου 

«Τη νέα εποχή την ανοίγουν εκείνοι οι καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες, γλύπτες ή ζωγράφοι που οι προσπάθειές τους αποβλέπουν εις την ανασύσταση του καθολικού αισθητικού σχήματος της εποχής μας, άθλος που θα μας κάνει ικανούς να ξεπεράσουμε τις κατώτερες μορφές του νατουραλισμού και του ρεαλισμού, και θα μας φέρει εις την ουσία της τέχνης».

Από αριστερά: Ο Δημήτρης Πικιώνης με τα παιδιά του Ινώ, Ιωνά, Τάσο και Πέτρο, στην Αίγινα, το 1937.

Σ’ αυτούς τους δημιουργούς ανήκει και ο ίδιος ο Δημήτρης Πικιώνης, ο γνωστός αρχιτέκτονας και ο λιγότερο γνωστός ζωγράφος, ο δημιουργός που συνέδεσε όσο κανείς άλλος άρρηκτα την αρχιτεκτονική, τη γλυπτική και τις εικαστικές τέχνες.

Το πρόπυλο κα η εκκλησία του Αγ. Δημητρίου Λουμπαρδιάρη.

Ο Πικιώνης, ως ζωγράφος ήταν από τους πρώτους που κατάλαβε τη σημασία του έργου του Σεζάν και αναδείχτηκε σε έναν από τους αφανείς πρωτοπόρους της νεωτερικής ζωγραφικής. Ως αρχιτέκτονας αντιλήφθηκε την αρχιτεκτονική ως τοπίο, συνδέοντας τη λαϊκή παράδοση με τον μοντερνισμό. Το αποδεικνύει το κορυφαίο του έργο, η διαμόρφωση του χώρου γύρω από την Ακρόπολη και έως τον λόφο του Φιλοπάππου, μαζί με την εκκλησία και το περίπτερο του Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη (1954-58), που κινεί ακόμη το ενδιαφέρον των ξένων, αλλά μόλις το 2003 τιμήθηκε με ένα διεθνές βραβείο. Οπως επίσης κι ένα από τα τελευταία του έργα, ο Παιδικός Κήπος Φιλοθέης (1961-1964), δηλώνει την αντιμετώπιση του κορυφαίου αρχιτέκτονα για τη διαμόρφωση του χώρου. 

Κι όμως ο Δ. Πικιώνης (1887-1968), «συγκριτικά με άλλους αρχιτέκτονες, δημιούργησε πολύ λίγα έργα, αλλά καταξιώθηκε», μας λέει η κόρη του Αγνή Πικιώνη, αρχιτέκτων και επιμελήτρια, μαζί με την κόρη της Ντόρα Ρόκου-Πικιώνη, της μεγάλης έκθεσης που ανοίγει σήμερα για το κοινό και θα διαρκέσει έως τις 13 Μαρτίου, στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς). 

«Η προσωπικότητά του δεν περιορίζεται απλά στην αρχιτεκτονική του δράση. Ηταν πολυποίκιλη και η προσφορά του τεράστια», συνεχίζει. Ακριβώς αυτό προσπαθεί να καταδείξει η συνολική αυτή έκθεση, παρουσιάζοντας όλες τις πτυχές της δουλειάς του.

Για αρκετά χρόνια, κατά την εκτίμηση της Αγνής Πικιώνη, ο πατέρας της ήταν κάπως ξεχασμένος. Δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, οργανώθηκε μια έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη, το 1978. «Τότε το υλικό ήταν εντελώς άγνωστο», λέει. Στη συνέχεια , σκοπός ζωής ήταν «να συγκινήσει» και να εκδώσει το έργο του, αρχιτεκτονικό, ζωγραφικό, κείμενα, σε ένα διάστημα περίπου 30 ετών. 

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 δώρισε το αρχείο του στο Μουσείο Μπενάκη. Στο μεταξύ, το ενδιαφέρον γύρω από τον Πικιώνη έχει αναβιώσει. Διδάσκεται στα πανεπιστήμια, εκπονούνται διατριβές, ενώ σε ιταλική έκδοση της Selecta και επιμέλεια του Αλμπέρτο Φερλένγκα, ο Πικιώνης περιελήφθη στους εκατό μεγαλύτερους αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα.

• Είχε ζωγραφίσει 400 έργα

Ο Δημήτρης Πικιώνης είχε ζωγραφίσει περί τα 400 έργα - τόσα έχει καταμετρήσει η κόρη του. Στην έκθεση παρουσιάζεται ένας αντιπροσωπευτικός αριθμός, οργανωμένων σε ενότητες, με τίτλους που είχε θέσει ο ίδιος: Από τη Φύση, Αναμνήσεις από το Παρίσι, Αρχαία, Λαϊκά κ.ά. Το αρχιτεκτονικό του έργο παρουσιάζεται μέσα από σχέδια και φωτογραφίες για οικίες, το Δημοτικό Σχολείο Λυκαβηττού, το Θερινό Θέατρο Κοτοπούλη, το Ξενία των Δελφών, τον οικισμό της Αιξωνής, τον χώρο γύρω από την Ακρόπολη και τον Παιδικό Σταθμό της Φιλοθέης κ.ά.

Μελέτες του για την αρχιτεκτονική της Ζαγοράς και της Καστοριάς, τη λαϊκή αρχιτεκτονική της Χίου, τεύχη του περιοδικού «3ο Μάτι» εμπλουτίζουν την έκθεση, χωρίς να λείπουν τεκμήρια (επιστολές, φωτογραφίες) για τις σχέσεις του με τους Ντε Κίρικο, Παρθένη, Τσαρούχη, Σικελιανό κ.ά.

• «Ηταν η ψυχή μου»
  «...ήταν φορές που αισθανόμουν πως εις τα θεμέλια που εισχωρούσαν βαθιά στη γη, εις τους ογκώδεις τοίχους και τις καμάρες των, ήταν η ψυχή μου μια απ’ τις πολλές πέτρες που εντοιχιζόταν...» (Δ. Πικιώνης)

ΔΗΜΗΤΡΑ ΡΟΥΜΠΟΥΛΑ, ΕΘΝΟΣ, 17/12/2010

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΙΚΙΩΝΗΣ «Οικοδόμος» του ανθρώπινου μέτρου

Πίνακας του Δ. Πικιώνη, από την ενότητα ζωγραφικών έργων του «Λαϊκά»

Το Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138) εγκαινίασε χθες (8μμ) έκθεση μνήμης ενός κορυφαίου δημιουργού της «γενιάς του '30». Του μεγάλου αρχιτέκτονα και ζωγράφου, Δημήτρη Πικιώνη (1887-1968). Η έκθεση (διάρκεια έως 13/3/2011), περιλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του ζωγραφικού και αρχιτεκτονικού έργου του, χάρη στη δωρεά της οικογένειας στο Μουσείο Μπενάκη.

 

Στο πρώτο μέρος της έκθεσης παρουσιάζεται το ζωγραφικό έργο του, σύμφωνα με τις θεματικές ενότητες που ο ίδιος προσδιόρισε: «Από τη Φύση», «Αναμνήσεις από το Παρίσι», «Αρχαία», «Βυζαντινά», «της Φαντασίας» και «Λαϊκά». Εδώ να σημειωθεί ότι ο Πικιώνης ασχολούνταν με τη ζωγραφική όχι μόνον από αγάπη γι' αυτή, αλλά και από πεποίθηση ότι καλλιεργούσε αισθητικά και πλούτιζε εκφραστικά το «όραμά» του για μια αρχιτεκτονική στα μέτρα του ανθρώπου, με ελληνική «ταυτότητα» και σε πλήρη αρμονία με το φυσικό περιβάλλον, τα φυσικά οικοδομικά υλικά, τις λαϊκές παραδόσεις του τόπου μας.

Στο δεύτερο μέρος της έκθεσης παρουσιάζεται το σύνολο του αρχιτεκτονικού του έργου: Μελέτες - σχέδια για την αρχιτεκτονική της Ζαγοράς και της Καστοριάς. Τμήμα της μελέτης του για τη Λαϊκή Αρχιτεκτονική της Χίου. Τεύχη του περιοδικού «Το 3ο μάτι» (στη σύνταξή του συνεργάστηκαν οι Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Στρατής Δούκας, Σπύρος Παπαλουκάς, Σωκράτης Καραντινός, Τάκης Παπατσώνης, Μιχάλης Τόμπρος, Αγγελος Θεοδωρόπουλος). Τεκμήρια για τις σχέσεις του με άλλους δημιουργούς: Τζιόρτζιο ντε Κίρικο, Δ. Μπουζιάνης, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Γιάννης Τσαρούχης, Αγγελος Σικελιανός, Walter Gropius, Κωνσταντίνος Δοξιάδης κ.ά.

• Το Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138), παρουσιάζει και την έκθεση «Λίζη Καλλιγά. Μετοίκησις» (διάρκεια μέχρι τις 13/1/2011). Πρόκειται για φωτογραφίες που τράβηξε η Λίζη Καλλιγά στο παλαιό μουσείο Ακρόπολης, οι οποίες - με το ιδιαίτερο εικαστικό «βλέμμα» της καλλιτέχνιδας - αποτυπώνουν την «κενότητα» του μη λειτουργικού, άδειου πλέον μικρού κτηρίου, που από μόνιμο εκθεσιακό περιβάλλον μετατράπηκε σε χώρο καταγραφής και συσκευασίας των πολύτιμων αρχαίων γλυπτών, ώστε με τη φροντίδα ειδικών και την προστατευτική «ένδυσή» τους με λευκό κάλυμμα, να μεταφερθούν σώα στο Νέο Μουσείο Ακρόπολης. Η έκθεση αποτελεί συνεργασία του Φωτογραφικού Αρχείου Μουσείου Μπενάκη, Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης. Επιμέλεια: Συραγώ Τσιάρα, Χριστίνα Πετρινού.

Ο Πικιώνης της ζωγραφικής

• Της ΠΑΡΗΣ ΣΠΙΝΟΥ, Επτά, Κυριακή 28 Νοεμβρίου 2010

Οι πιο κοντινοί φίλοι του Δημήτρη Πικιώνη, ακόμα και η κόρη του, για πολλά χρόνια δεν γνώριζαν ή δεν μπορούσαν να φανταστούν το πάθος του για τη ζωγραφική.

 Το έργο του Δημήτρη Πικιώνη «Οι τρεις χάριτες» (1914) με εμφανείς τις επιρροές του από τον Σεζάν, ο οποίος άλλωστε ήταν και η αιτία για να ασχοληθεί ο νεαρός τότε αρχιτέκτονας και με τη ζωγραφική.  

Μόνο έξι πίνακές του, βασισμένοι στην τεχνική του Σεζάν, βρίσκονταν κρεμασμένοι στους τοίχους του σπιτιού του, στα Πατήσια, μαρτυρώντας την αγάπη του για την τέχνη. Αλλωστε η ζωγραφική του Σεζάν ήταν αιτία που ο νεαρός Πικιώνης εγκατέλειψε το 1909 το Μόναχο για το Παρίσι, όπου σπούδασε σχέδιο και ζωγραφική, παράλληλα με την αρχιτεκτονική σύνθεση.

Τον γνωστό αρχιτέκτονα, τον άγνωστο ζωγράφο παρουσιάζει μια μεγάλη έκθεση με τίτλο «Δημήτρης Πικιώνης 1887-1968» που εγκαινιάζει το Μουσείο Μπενάκη στις 15 Δεκεμβρίου στο κτίριο της οδού Πειραιώς. Πρόκειται για τη δωρεά της οικογένειας Πικιώνη στο μουσείο, έναν εικαστικό «θησαυρό» που βρέθηκε μέσα σε μια μεγάλη ξύλινη κασέλα, ταξινομημένος σε ενότητες: Λάδια, σχέδια, ακουαρέλες με τοπία, αναμνήσεις από το Παρίσι, αρχαία αγάλματα, βυζαντινά και λαϊκά θέματα, καθώς και έργα της «φαντασίας», όπως ο ίδιος τα ονόμαζε, ρίχνουν φως σε μια «μάλλον προσωπική του υπόθεση που αφορούσε τη δική του καλλιτεχνική πορεία προς την ωρίμανση», όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει η κόρη του Αγνή Πικιώνη στο δίτομο έργο «Πικιώνης-Ζωγραφικά» των εκδόσεων «Ινδικτος».

Το δεύτερο μέρος της έκθεσης περιλαμβάνει το σύνολο του αρχιτεκτονικού του έργου, μελέτες για την αρχιτεκτονική της Ζαγοράς και της Καστοριάς, για τα λαϊκά κτίσματα της Χίου, τεύχη του περιοδικού «Το 3ο μάτι» καθώς και τεκμήρια της φιλίας του με καλλιτέχνες όπως οι Τζόρτζιο ντε Κίρικο, Γιώργος Μπουζιάνης, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Γιάννης Τσαρούχης, και της σχέσης του με αρχιτέκτονες όπως οι Γκρόπιους, Κωνσταντίνος Δοξιάδης κ.ά.

Η ζωγραφική του Πικιώνη απορρέει από την αγαπημένη του συνήθεια, να κάνει δηλαδή περιπάτους στην αττική γη, να μελετάει το παρελθόν και να το αποδίδει στο σήμερα, με τις εικαστικές τάσεις της εποχής του και με διάθεση ποιητική. Τα περισσότερα έργα της ενότητας «Από τη φύση» συνδέονται με την πρώτη περίοδο αυτογνωσίας και προέρχονται από τις περιπλανήσεις του στην Αττική, την Αίγινα, τη Σαλαμίνα, τη Σαντορίνη. «Σ' αυτούς τους ζωγραφικούς περιπάτους αναπτύχθηκε και καθορίστηκε η θρησκευτική σχέση του με τη φύση και ιδιαίτερα με το αττικό τοπίο. Αυτό το θρησκευτικό συναίσθημα τον έκανε να αποδώσει στη φύση βαθύτατη μεταφυσική έννοια», σημειώνει η Αγνή Πικιώνη.

Ενας ακόμα προσφιλής προορισμός ήταν τα μουσεία, απ' όπου προέκυψε η ενότητα «Αρχαία»: «Με τη μεγάλη ευαισθησία που τον διέκρινε ζωγράφιζε και προσπαθούσε αντιγράφοντας με διάφορους τρόπους (κάψιμο χαρτιού, χώματα για χρώμα) να αποδώσει το αρχαίο μάρμαρο». Πολλά από τα «βυζαντινά» του σχέδια είναι αντίγραφα από εκκλησίες. Στα «Λαϊκά» έργα του συναντώνται γοργόνες και κόρες με λαϊκές φορεσιές, Καρυάτιδες και ήρωες του '21.

• Εργα με παλμό

«Ο Πικιώνης είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση ζωγράφου», συνεχίζει η Α. Πικιώνη. «Το σχέδιό του είναι εργαλείο ανίχνευσης και γνώσης της ουσίας, της ψυχής αυτού του κόσμου. Είναι συγχρόνως πεδίο μαθητείας και άσκησης. Είναι ακόμα η πιο πλούσια, η πιο σταθερή και η πιο δημιουργική του έκφραση. Τα στοιχεία της φύσης, το τοπίο, η αρχαία, η βυζαντινή και η λαϊκή τέχνη, η αρχιτεκτονική, η ζωγραφική των δασκάλων του Σεζάν και Παρθένη ή των φίλων του Ντε Κίρικο, Παπαλουκά, Κόντογλου, Τσαρούχη, Διαμαντόπουλου είναι χώροι που κατά καιρούς προσεγγίζει σχεδιαστικά αλλά δεν αντιγράφει».

Ο ζωγράφος Παναγιώτης Τέτσης τονίζει: «Ο Πικιώνης υπήρξε ένα φαινόμενο από τα ελάχιστα, αν όχι το μοναδικό. Ηταν όλα μαζί: αισθαντικός, πνευματικός, αισθησιακός. Και γι' αυτό το έργο του έχει παλμό, έλκει, γίνεται δικό μας. Το σεζανικό, πιστεύω, πέρασε από το ελληνικό του κόσκινο και την πικιωνική του ματιά για να δώσει τον πολύπτυχο ελληνικό χώρο, όπως και το φως του τόπου στα έργα του». *