Διάλεξη για τον θαλασσογράφο Ιωάννη Αλταμούρα στο Ινστιτούτο της Δανίας

Η δανική πρεσβεία, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο της Δανίας στην Αθήνα, συνδιοργανώνουν διάλεξη με τίτλο «Ιωάννης Αλταμούρας-Πέρα από τα Ελληνικά Σύνορα» («Ioannis Altamoura-Across the Greek Borders»), την Πέμπτη 31 Μαρτίου, στις 20:00.

Τη διάλεξη θα δώσουν η Ελισάβετ Φαμπρίσιους (Elisabeth Fabritius), ιστορικός τέχνης και ερευνήτρια από τη Δανία και η Ελένη Κυπραίου, ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια της έκθεσης «Ο θαλασσογράφος Ιωάννης Αλταμούρας-Η ζωή και το έργο του», που θα πραγματοποιηθεί μεταξύ 30 Μαρτίου και 22 Μαΐου στο Μουσείο Μπενάκη.

Η διάλεξη θα είναι μία ιστορία με λόγια και εικόνες και θα αναφέρεται στη σχέση του Έλληνα ζωγράφου Ιω. Αλταμούρα (1852-1878) με τη Δανία, τη σημασία του έργου του και τη σύνδεσή του με το σχολείο ζωγραφικής Σκέγκεν, που βρίσκεται στο βορειότερο σημείο της δανικής χερσονήσου, όπου ζωγράφισε κάτω από το μοναδικό φως της.

Ο Έλληνας ζωγράφος μετέβη το 1872 στην Κοπεγχάγη για να εγγραφεί στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών της Δανίας σε ηλικία μόλις 20 ετών. Πολύ γρήγορα, όμως, κατάφερε να εντυπωσιάσει τόσο τους δασκάλους όσο και τους συμφοιτητές του. Εκεί έγινε φίλος με τον Δανό ζωγράφο Μικέλ Άνκερ (Michael Ancher), ο οποίος τον σύστησε στον κύκλο των ζωγράφων του Σκέγκεν.

Ο Ιωάννης Αλταμούρας πήγε στη Δανία με υποτροφία, που του έδωσε ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄. Η μητέρα του, Ελένη Αλταμούρα, παρέδιδε μαθήματα ζωγραφικής στη βασίλισσα Όλγα, αναπτύσσοντας μία σχέση που αποδείχτηκε καθοριστική για τον γιο της Ιωάννη, ο οποίος πέρασε τα πιο δημιουργικά του χρόνια στη Δανία (από το 1872 έως το 1876), όπου ζωγράφισε μερικές από τις πιο γνωστές ελαιογραφίες του, όπως «Το Λιμάνι της Κοπεγχάγης».

Ο Ιωάννης Αλταμούρας ήταν σχεδόν άγνωστος στην Ελλάδα μέχρι τη δεκαετία του '90. Σήμερα, έργα του κοσμούν το Μουσείο Σκέγκεν και το Σπίτι του Μίκελ και της Άννας Άνκερ, τα οποία θεωρούνται μέρος της ιστορίας της τέχνης της Δανίας.

Η διάλεξη θα γίνει στο κτίριο του Ινστιτούτου της Δανίας στην Αθήνα (Χαιρεφώντος 14Α, Πλατεία Αγ. Αικατερίνης, Πλάκα).

Ιωάννης Αλταμούρας: Ολη η ζωή του μια θάλασσα

• Ελευθεροτυπία, Σάββατο 26 Μαρτίου 2011
• Της ΦΩΤΕΙΝΗΣ ΜΠΑΡΚΑ

Ο Ιωάννης Αλταμούρας (1852-1878), αν και έζησε μόλις 26 χρόνια, κατάφερε να εγγραφεί στην Ιστορία της Τέχνης ως σπουδαίος θαλασσογράφος του 19ου αιώνα.

 

«Το λιμάνι της Κοπεγχάγης» το ζωγράφισε πολλάκις ο Ιωάννης Αλταμούρας. Αυτή η εκδοχή ανήκει σε ιδιωτική συλλογή  

Η μητέρα του, Ελένη Μπούκουρα-Αλταμούρα, υπήρξε η πρώτη γυναίκα ζωγράφος μετά την Επανάσταση. Τόλμησε, μάλιστα, να ντυθεί άντρας για να μπορέσει να σπουδάσει ζωγραφική στα μέσα του 19ου αιώνα στην Ιταλία. Πατέρας του ήταν ο γνωστός Ιταλός ζωγράφος και επαναστάτης Φραντσέσκο Σαβέριο Αλταμούρα με τον ταραχώδη βίο. 

Μιλάμε, λοιπόν, για μια οικογένεια με συναρπαστική ιστορία. Θα την αφηγηθεί από την ερχόμενη Πέμπτη στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς η έκθεση «Ο θαλασσογράφος Ιωάννης Αλταμούρας. Η ζωή και το έργο του». Τη χρωστάμε στην ιστορικό τέχνης Ελένη Κυπραίου, που επί χρόνια μελέτησε το μύθο της οικογένειας Αλταμούρα, ακολουθώντας την πορεία του Ιωάννη από την Ιταλία στην Ελλάδα και τη Δανία και (το κυριότερο) αποσπώντας την εμπιστοσύνη των απογόνων του.

Ετσι ο επισκέπτης της λαμπερής έκθεσης θα δει για πρώτη φορά περίπου 200 έργα, τόσο του Ιωάννη όσο και των γονέων του, αλλά και του μικρότερου αδελφού του Αλέξανδρου. Περί τα 26 προέρχονται από την Εθνική Πινακοθήκη, η οποία συνολικά έχει στην κατοχή της 45 έργα του Ι. Αλταμούρα. Ο μυθιστορηματικός βίος της οικογένειας θα ξεδιπλωθεί μέσα από σπάνια ιστορικά αλλά και προσωπικά έγγραφα, όπως γράμματα, προσωπικά αντικείμενα, έπιπλα, φωτογραφίες, αλλά και προβολές. 

Ολα ξεκινούν με τη γέννηση της Ελένης Μπούκουρα στις Σπέτσες τη χρονιά της Επανάστασης, το 1821. Κόρη του Αρβανίτη καραβοκύρη και πρώτου θεατρώνη της Αθήνας, Γιάννη Μπούκουρα, έδειξε από μικρή το ταλέντο της στη ζωγραφική. Ο πατέρας της στάθηκε στο πλευρό της. Οχι μόνο της έφερε για κατ' οίκον μαθήματα τον Ιταλό ζωγράφο Ραφαέλο Τσέκολι, καθηγητή του Σχολείου των Τεχνών (μετέπειτα ΑΣΚΤ), αλλά τη συνόδευσε στην Ιταλία για να συνεχίσει τις σπουδές της.

• Μεταμφιέστηκε σε άνδρα

Μεταμφιεσμένη σε άνδρα, με το ψευδώνυμο Χρυσίνης Μπούκουρας, παραβίασε το καλλιτεχνικό άβατο της εποχής και μαθήτευσε στο εργαστήρι του ζωγράφου και γαριβαλδινού επαναστάτη Φραντσέσκο Σαβέριο Αλταμούρα στη Νάπολη. Καρπός του έρωτά τους ήταν τρία παιδιά: ο Ιωάννης, η Σοφία και ο Αλέξανδρος. Η Ελένη, μάλιστα, ασπάστηκε τον καθολικισμό για να τον παντρευτεί.

Η συγγραφέας Ρέα Γαλανάκη εμπνεύστηκε από την ζωή της το βιβλίο «Ελένη ή ο κανένας» (εκδ. Αγρα). Ο Κώστας Ασημακόπουλος έγραψε το θεατρικό «Ελένη Αλταμούρα» («Δωδώνη»), ενώ τόσο η Ελένη Αλεξανδράκη όσο και η Κλεώνη Φλέσσα γύρισαν δύο ντοκιμαντέρ για την τραγική ζωή της.

Ο Σαβέριο Αλταμούρα το 1857 την εγκατέλειψε κι έφυγε με την ερωμένη του, Αγγλίδα ζωγράφο Τζέιν Χέι, παίρνοντας μαζί του το μικρότερο γιο τους Αλέξανδρο. Η Ελένη επέστρεψε στην Ελλάδα (σε ένα σπίτι στην Πλάκα) με τα άλλα δύο παιδιά της, τον Ιωάννη και τη Σοφία, και άρχισε να παραδίδει μαθήματα ζωγραφικής σε νεαρές Αθηναίες, αλλά και στη βασίλισσα Ολγα. 

Ετσι, ο βασιλιάς Γεώργιος ο Α' θα διακρίνει το ταλέντο του γιου της Ιωάννη και θα του προσφέρει υποτροφία στη Βασιλική Ακαδημία της Κοπεγχάγης. Ο νεαρός Αλταμούρας (ο ίδιος πρόσθεσε το «s» στο ιταλικό επίθετό του) είχε δεχθεί μαθήματα ζωγραφικής πρώτα από τη μητέρα του και αργότερα από τον Νικηφόρο Λύτρα στη Σχολή των Τεχνών της Αθήνας. Οταν έφτασε στην Κοπεγχάγη, φοίτησε στο πλευρό του σπουδαίου ζωγράφου της εποχής Καρλ Φρέντερικ Σόρενσεν. Το 1875, έστειλε στην έκθεση των Ολυμπίων στην Αθήνα το έργο του «Το λιμάνι της Κοπεγχάγης», για το οποίο τιμήθηκε με αργυρό μετάλλιο β' τάξεως. Θεωρείται μέχρι σήμερα ένα από τα σπουδαιότερα έργα του. Ανήκει στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης και θα το δούμε στην έκθεση. 

Τα μόλις τρία χρόνια που παρέμεινε στη Δανία κατάφερε να ενταχθεί σε μια νεωτεριστική για την εποχή ομάδα, την «Αποικία του Σκάγκεν», στην οποία μετείχαν 40 Δανοί ζωγράφοι και εργάζονταν σε ένα ψαροχώρι στο Βορρά, το Σκάγκεν. 

Εν τω μεταξύ είχε ήδη πεθάνει στα 18 της από φυματίωση η αδελφή του Σοφία. Αρρωστος και ο ίδιος, επέστρεψε στην Ελλάδα. Ζωγραφίζει χωρίς σταματημό, έχοντας μάλιστα εδραιώσει τη φήμη του και αποσπώντας υψηλές αμοιβές για τα έργα του. Οταν άρχισε να χειροτερεύει η υγεία του, εγκαταστάθηκε με τη μητέρα του στο πατρικό της σπίτι στις Σπέτσες. Στην έκθεση θα αναβιώσει η ατμόσφαιρα του σπιτιού των Σπετσών.

Ο Ιωάννης πέθανε τον Μάιο του 1878, σε ηλικία 26 ετών. Η απώλεια των παιδιών της προκάλεσε νευρικό κλονισμό στην Ελένη και την οδήγησε στην τρέλα. Πέθανε σχεδόν άγνωστη στις 19 Μαρτίου 1900. Λέγεται ότι έκαψε η ίδια τα έργα της. Η έρευνα, όμως, της Ελένης Κυπραίου αποδεικνύει ότι οι συγγενείς της μετά το θάνατό της έκαψαν το σπίτι, για να το «καθαρίσουν» από την αρρωστημένη ατμόσφαιρα που επικρατούσε... 

Η έκθεση θα αποδείξει περίτρανα το ταλέντο τόσο της ιδίας όσο και του γιου της Ιωάννη που, αν και ζωγράφισε μόλις 10 χρόνια, κατάφερε να μας αφήσει σπουδαίο έργο. Η φωτεινότητα των έργων του, ο ανοιχτός ορίζοντας και η κίνηση δείχνουν ότι ο Αλταμούρας είχε ξεπεράσει την αυστηρότητα του ακαδημαϊσμού. Αν ζούσε περισσότερο, θα ήταν ο πρώτος ιμπρεσιονιστής ζωγράφος της Ελλάδας. Η αξία του αποδεικνύεται και από τις τιμές (400.000 ευρώ) στις δημοπρασίες όπου εμφανίζονται τακτικά έργα του. Συνοδεύεται από αναλυτικό κατάλογο. *

Διάρκεια έως 22 Μαΐου.

Πέθανε 26 χρόνων, πρόλαβε όμως να «δαμάσει» τα κύματα

Ιωάννης Αλταμούρας: Ο ζωγράφος που είχε τη θάλασσα μέσα του

Για πρώτη φορά παρουσιάζεται στην Αθήνα το έργο του κορυφαίου, μαζί με τον Βολανάκη, έλληνα θαλασσογράφου του 19ου αιώνα

• ΜΑΡΙΑ ΘΕΡΜΟΥ | ΤΟ ΒΗΜΑ,  Σάββατο 19 Φεβρουαρίου 2011

Το έργο ενός σπουδαίου ζωγράφου, του Ιωάννη Αλταμούρα, ο οποίος, όπως πιστεύεται σήμερα, αν δεν είχε πεθάνει σε ηλικία μόλις 26 ετών, θα εξελισσόταν σε έναν από τους κορυφαίους της Ελλάδας, πρόκειται να παρουσιάσει το Μουσείο Μπενάκη στα τέλη Μαρτίου. Με τη μεγάλη αναδρομική έκθεση «Ο θαλασσογράφος Ιωάννης Αλταμούρας- Η ζωή και το έργο του» το Μουσείο επανασυστήνει ουσιαστικά στο ελληνικό κοινό τον καλλιτέχνη μέσα από πίνακες, ιστορικά έγγραφα και προσωπικά αντικείμενα του ίδιου και της οικογένειάς του. Την έκθεση επιμελείται η κυρία Ελένη Κυπραίου, η οποία εργάστηκε για χρόνια προκειμένου να συγκεντρώσει όλο αυτό το υλικό.

Γιος μιας σπετσιώτισσας αρχοντοπούλας, της Ελένης Μπούκουρα-Αλταμούρα, και ενός ιταλού ζωγράφου και επαναστάτη, του Φραντσέσκο Σαβέριο Αλταμούρα, ο Ιωάννης Αλταμούρας (Ιταλία 1852- Σπέτσες 1878) άφησε πίσω του λίγα αλλά εξαιρετικά έργα. Πρόκειται κυρίως για θαλασσογραφίες οι οποίες αποκαλύπτουν μεγάλο ταλέντο, τουλάχιστον ισάξιο του άλλου θαλασσογράφου του 19ου αώνα, του Κωνσταντίνου Βολανάκη. Χαρακτηριστικό είναι μάλιστα ότι τη χρονιά που πέθανε δύο από τα έργα του- πολεμικές θαλασσογραφίες-, «Η πυρπόληση της πρώτης οθωμανικής φρεγάτας στην Ερεσό από τον Παπανικολή» και «Η ναυμαχία του ναυάρχου Μιαούλη εναντίον δύο οθωμανικών φρεγατών στην είσοδο της Πάτρας», παρουσιάστηκαν στη Διεθνή Εκθεση του Παρισιού, ενώ μία ακόμη θαλασσογραφία του παρουσιάστηκε στη Διεθνή Εκθεση της Ρώμης, πολύ αργότερα, το 1911. Οι τεχνοκριτικοί κατατάσσουν συνήθως τον Αλταμούρα στην ακαδημαϊκή «Σχολή του Μονάχου», πολλοί όμως είναι εκείνοι που οδηγούμενοι από τη φωτεινότητα των έργων του, τον ανοιχτό ορίζοντα και την κίνηση βλέπουν ότι είχε ήδη στραφεί προς τον ιμπρεσιονισμό.

Τα πρώτα μαθήματα ζωγραφικής έλαβε από τη μητέρα του, επίσης σπουδαία ζωγράφο, η οποία είχε σπουδάσει στην Ιταλία. Εκείνος σπούδασε στη Σχολή των Τεχνών (όπως λεγόταν τότε η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών) κοντά στον Νικηφόρο Λύτρα και στη συνέχεια με υποτροφία του βασιλιά Γεωργίου Α΄ συνέχισε τις σπουδές του στην Κοπεγχάγη κοντά στον Καρλ Φρέντερικ Σόρενσεν. Το 1875 μάλιστα έστειλε από την Κοπεγχάγη στην έκθεση των Ολυμπίων στην Αθήνα το έργο του «Το λιμάνι της Κοπεγχάγης», για το οποίο τιμήθηκε με αργυρό μετάλλιο β΄ τάξεως.

Η συνέχεια όμως υπήρξε δραματική: στην Αθήνα, όπου επανήλθε, προσβλήθηκε από φυματίωση και πέθανε, ενώ λίγα χρόνια νωρίτερα είχε πεθάνει από την ίδια ασθένεια και η αδελφή του Σοφία. Τα γεγονότα αυτά οδήγησαν την Ελένη Μπούκουρα-Αλταμούρα σε νευρικό κλονισμό και στην τρέλα, με αποτέλεσμα να κάψει τα δικά της έργα της- διασώθηκαν ελάχιστα. Για αυτούς ακριβώς τους λόγους η έκθεση δεν περιορίζεται στον Ιωάννη Αλταμούρα αλλά επεκτείνεται σε όλη την οικογένειαστην οποία μάλιστα υπήρχε και τρίτο παιδί, ο Αλέξανδρος, ζωγράφος και αυτός αλλά μικρότερης εμβέλειας.

ΠΟΥ ΚΑΙ ΠΟΤΕ

• Μουσείο Μπενάκη, Νέο Κτίριο, Πειραιώς 132, τηλ. 210-3453.111.

• Από 31 Μαρτίου ως 22 Μαΐου