Η Πρωτοπορία στο διάστημα

• Της ΠΑΡΗΣ ΣΠΙΝΟΥ, Επτά, Κυριακή 9 Ιανουαρίου 2011

• Μακέτες πυραύλων, αφίσες και σκίτσα διαστημικών σκαφών που έκαναν ρώσοι καλλιτέχνες από το 1900 ώς το 1930 εκτίθενται στη Θεσσαλονίκη 

Στις αρχές του 20ού αιώνα εκτός από την Οκτωβριανή Επανάσταση η επαναστατική διαστημική τεχνολογία ενθουσίαζε τους Ρώσους. Εντυπα ευρείας κυκλοφορίας φιλοξενούν άρθρα με θέμα τις πτητικές μηχανές ή την εξωγήινη ζωή, αφίσες διαφήμιζαν διαπλανητικές πτήσεις. Τα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας του Μπογκντάνοφ γίνονται ανάρπαστα, ενώ ο Αλεξέι Τολστόι περιγράφει πώς δύο κομμουνιστές απογειώνονται από την Πετρούπολη με προορισμό τον Αρη, στο βιβλίο του «Αελίτα», που έγινε και ταινία από τον Προτοζάνοφ.

Πρώτη φορά το 1927 παγκόσμια έκθεση παρουσιάζει στη Μόσχα μακέτες πυραύλων, φωτογραφίες γαλαξιακών φαινομένων, σκίτσα αεροπλάνων και διαστημικών σκαφών. Οι επιστήμονες διατρανώνουν τις ιδέες τους για τη συμπαντική βιολογία και διατροφή -σπόροι που θα μπορούσαν να μαζευτούν από το σύμπαν και να φυτευτούν στη γη. Ακόμα και το Μνημείο της Τρίτης Διεθνούς του Βλαντιμίρ Τάτλιν συμβολίζει τη συνέχιση του άξονα της Γης προς το διάστημα, άρα και την προβολή του κομμουνιστικού ιδεώδους στους ουρανούς...

• Η επιστήμη συναντά την τέχνη

Εκκεντρικοί φιλόσοφοι και εμπνευσμένοι επιστήμονες έδωσαν ώθηση σε οραματιστές καλλιτέχνες, όπως αποκαλύπτει η έκθεση «Το σύμπαν της Ρωσικής Πρωτοπορίας: τέχνη και εξερεύνηση του διαστήματος, 1900-1930», που φιλοξενείται στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη (Μονή Λαζαριστών) μέχρι τις 27 Μαρτίου.

Η έκθεση οργανώνεται με πρωτοβουλία του ισπανικού Ιδρύματος Μποτίν και βασίζεται σε έργα της συλλογής Κωστάκη, ενώ «εξετάζει το διάστημα από διαφορετικές οπτικές γωνίες ταυτόχρονα», όπως επισημαίνει η διευθύντρια του μουσείου Μαρία Τσαντσάνογλου. «Από την πλευρά της επιστήμης, της αισθητικής, της οντολογίας, της μεταφυσικής. Αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι αφ' ενός η εμφανής σύγκλιση επιστήμης και τέχνης στην εποχή της ρωσικής πρωτοπορίας και αφ' ετέρου η έμπρακτη απόδειξη ότι αυτό που φαντάζει ουτοπικό και ποιητικό μπορεί τελικά να υλοποιηθεί και να αλλάξει ριζικά τη ζωή των ανθρώπων».

Σε ένα καθεστώς που έδινε έμφαση στη μεταμόρφωση της κοινωνίας βάσει μιας επιστημονικής κατανόησης του κόσμου οι καλλιτέχνες ένωσαν το πνεύμα με την ύλη για να μεταδώσουν αυτές της ιδέες. Ο μηχανικός Κονσταντίν Τσιολκόφσκι, «ιδρυτής της κοσμοναυπηγικής», φωτογραφιζόταν το 1924 στο σπίτι του με μια αιωρούμενη μακέτα αεροσκάφους -που ωστόσο ήταν βαρύτερο από τον αέρα- ενώ ο ζωγράφος Σόλομον Νικρίτιν σχεδίαζε «ζέπελιν» καθώς και παράξενα διαστημικά λεωφορεία.

Από τους πρωτοπόρους της αφηρημένης ζωγραφικής ο Μαλέβιτς καλλιεργεί την ιδέα πως η τέχνη καταγράφει και ερμηνεύει το σύμπαν, ενώ υπερασπίζεται τους «σουπρεματιστικούς δορυφόρους» του ήδη από το 1919: «Πρέπει κανείς απλώς να εντοπίσει τη διασύνδεση μεταξύ δύο σωμάτων που διατρέχουν το διάστημα, δηλαδή της Γης και της Σελήνης. Ισως τότε να μπορεί να δημιουργηθεί μεταξύ τους ένας σουπρεματιστικός δορυφόρος, ο οποίος θα κινείται σε τροχιά δημιουργώντας τη δική του νέα πορεία», διαβάζουμε στον κατάλογο της έκθεσης που περιλαμβάνει ενδιαφέροντα κείμενα ιστορικών τέχνης, φιλοσόφων και αστρονόμων.

• Δέος μπροστά στο Σύμπαν

Ο Ρόντσενκο εμπνέεται από την τροχιά των πλανητών και ο Κλούτσις φαντάζεται την εποίκισή τους. Ο Γιουόν ζωγραφίζει ανθρωποειδή, ο Κρουτικόφ ιπτάμενες πόλεις, ο Κουντριάσεφ απεικονίζει μια ισχυρή πτώση και ταχεία επιτάχυνση από ένα διαστημικό σημείο εκκίνησης. Ο Λάμπας επιχειρεί να δώσει με την «Καμπίνα Αεροπλάνου» την αίσθηση της ανύψωσης και ολίσθησης. Ο Μπουρλιούκ, πατέρας του ρωσικού φουτουρισμού, κάνει το πορτρέτο του πιλότου ποιητή Καμένσκι εμφανίζοντας τον ξανθό αεροπόρο σαν χερουβείμ με φωτοστέφανο από ηλιαχτίδες.

Το έργο του Μαλέβιτς «Ταυτόχρονος θάνατος ανθρώπου μέσα σε αεροπλάνο στις σιδηροτροχιές» σχετίζεται με το πέταγμα, την πτώση και το θάνατο. Ακόμα όμως και οι αφηρημένες συνθέσεις του Βασίλι Καντίνσκι θα εκφράσουν την ταραχή του ανθρώπου μπροστά στο σύμπαν.

Η τεχνολογική ανάπτυξη, η επιστημονική εξερεύνηση, η αναγέννηση της μυθολογίας σε συνδυασμό με το φόβο μπροστά στο άγνωστο και το όραμα για την κατάκτηση του διαστήματος έδωσαν κίνητρο στους αιθεροβάμονες καλλιτέχνες.

Ωστόσο η προσγείωσή τους ήταν ανώμαλη με την εγκατάσταση του σταλινικού καθεστώτος, που σήμανε την αρχή της καταπίεσης της ελεύθερης σκέψης και δημιουργικότητας ακόμα και τον διωγμό πολλών επιστημόνων και καλλιτεχνών. Τουλάχιστον ο τεχνητός δορυφόρος «Σπούτνικ» και η πρώτη διαστημική πτήση του Γιούρι Γκαγκάριν τούς δικαίωσαν. *

Μοντέρνα περιπέτεια

«....από τον Μονέ στον Ιβ Κλάιν» και από τις πρωτοπορίες των δεκαετιών 20-30 έως τους ριζοσπαστικούς ρεαλισμούς του 60, η Ιστορία της Σύγχρονης Τέχνης, στο Ιδρυμα Θεοχαράκη

«Οι εποχές των μοντέρνων. Από τον Μονέ στον Ιβ Κλάιν» είναι μία έκθεση ιστορικής αξίας, από αυτές που μόνο σε μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία μπορούμε να συναντήσουμε. Ως εκ τούτου, η πρωτοβουλία του Ιδρύματος Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β. και Μ. Θεοχαράκη να φιλοξενήσει στο κτίριο της οδού Μέρλιν και Βασ. Σοφίας έργα προερχόμενα από τη συλλογή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης του Σεντ Ετιέν είναι όχι μόνο αξιόλογη αλλά και εκπαιδευτικά χρήσιμη.

• Τρεις ενότητες

Στην έκθεση, που συγκεντρώνει 48 Ευρωπαίους καλλιτέχνες, παρακολουθούμε μέσα από τρεις βασικές ενότητες τις τρεις περιόδους της Ιστορίας της Μοντέρνας Τέχνης: τις πρωτοπορίες των δεκαετιών 1920-1930 (Ντανταϊσμός, Σουρεαλισμός, Κυβισμός), την Αμορφη Τέχνη και τη Λυρική Αφαίρεση των δεκαετιών 1940-1950 και, τέλος, τους ριζοσπαστικούς ρεαλισμούς του 1960.

Η θεωρητική προσέγγιση της επιμελήτριας της έκθεσης, Σάνιας Παπά, βοηθά να διαβάσουμε σταδιακά την εξέλιξη που έφερε αργότερα στη Σύγχρονη Τέχνη, τις ελευθερίες καθώς και τις αναφορές της σε ολόκληρο τον 20ό αιώνα.

Το πρώτο έργο της έκθεσης είναι τα «Νούφαρα του Μονέ» (1907), ζωγραφική που αιωρείται ανάμεσα στην αναπαράσταση και στην αφαίρεση, προοίμιο της ελεύθερης ματιάς στον δεδομένο κόσμο.

Ακολουθεί το έργο του Λαζέ «Τρεις γυναίκες σε κόκκινο φόντο» 1927, όπου η ανθρώπινη φιγούρα αποδίδεται κυβιστικά αν και με απόλυτη ευαισθησία και ομορφιά.

Πικάσο, Κούπκα και Πικάμπια συγκινούν γιατί θυμίζουν την αρχή της ανατροπής, ενώ το αριστούργημα του Σβίτερς, ένα κολάζ από ξύλο, μέταλλο, κεραμικά και άλλα ετερόκλητα υλικά, δείχνει τη μαεστρία του να φωτίζει το ταπεινό και να αφηγείται με πλούτο απλές περιπέτειες της φόρμας.

Μασόν και Μιρό με τρία ζωγραφικά έργα τα έχουν πει όλα, όσα αφορούν τον ποιητικό σουρεαλισμό, και εδώ έχουμε μια πολύ δυνατή στιγμή της έκθεσης, ενώ ακολουθεί η εμπειρία των Τανγκουί και Ερνστ, με έναν σουρεαλισμό πιο κοντά στον συμβολισμό και στις ονειρικές του διαστάσεις.

Αρπ, Κάλντερ, Γκονζάλεζ και Ρισιέ, με γλυπτά που αποτελούν ιστορία εδώ και πολλά χρόνια, συνεχίζουν την αφήγηση της μοντέρνας περιπέτειας, για να φτάσουμε στις «Μονοχρωμίες» του Ιβ Κλάιν, έργα σταθμό για τη σύγχρονη αντίληψη και κατανόηση της Σύγχρονης Τέχνης.

• Η έκθεση διαρκεί έως 22/2 και αξίζει πραγματικά το ενδιαφέρον. Λαζέ, «Τρεις γυναίκες σε κόκκινο φόντο», 1927.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΥ, ΕΘΝΟΣ, 24/01/2009